مسیر ترامپ وارد مرحله اجرا شد
سیونیک در کانون رقابت ژئوپلیتیکی قفقاز جنوبی

اندیشکده زاویه: آغاز اقدامات اجرایی پروژه «مسیر ترامپ» در جنوب ارمنستان، همراه با احتمال تسریع تعیین مرزهای سیونیک، تحولی تازه در ژئوپلیتیک قفقاز جنوبی رقم زده است. این طرح که با مشارکت راهبردی آمریکا دنبال میشود، علاوه بر اتصال جمهوری آذربایجان به نخجوان، میتواند معادلات ترانزیتی، امنیتی و اقتصادی منطقه را تحت تأثیر قرار دهد و رقابت ایران، روسیه، ترکیه و آمریکا بر سر مسیرهای ارتباطی اوراسیا را وارد مرحله جدیدی کند.
عبور مسیر ترامپ از توافق سیاسی به مرحله اجرایی
پروژه «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی» موسوم به TRIPP، پس از ماهها مذاکره میان ایروان و واشنگتن، وارد مرحله طراحی و آمادهسازی اجرایی شده است. نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، دوم نوامبر ۲۰۲۶ (۱۱ آبان ۱۴۰۵) اعلام کرد دولت این کشور بدون انتظار برای تأسیس شرکت توسعه پروژه، طراحی خطوط ریلی، بزرگراه و شبکه انتقال برق را آغاز خواهد کرد.
این تصمیم در ادامه تصویب توافقنامه راهبردی ارمنستان و آمریکا در پارلمان ایروان در ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶ (۶ آبان ۱۴۰۵) اتخاذ شد؛ توافقی که با ۶۳ رأی موافق و ۳۲ رأی مخالف به تصویب رسید. بااینحال، ورود پروژه به مرحله اجرایی فعلاً به معنای آغاز ساختوساز گسترده یا بهرهبرداری از مسیر نیست.
برنامه فعلی شامل خطآهن نرنادزور–کارچوان، جاده و خطوط انتقال برق است؛ اما احداث خطوط انتقال نفت و گاز هنوز نهایی نشده و موضوع مذاکرات آینده خواهد بود. پاشینیان تأکید کرده است که پروژه میتواند زمینه خروج ارمنستان از بنبست ارتباطی سهدههای و اتصال همزمان به شبکههای شرق–غرب و شمال–جنوب را فراهم کند.
سیونیک؛ تعیین مرز در خدمت شتاب پروژه
یکی از مهمترین تحولات جدید، احتمال اولویتیافتن تعیین و علامتگذاری مرزهای ارمنستان و جمهوری آذربایجان در استان سیونیک است.
مهر گریگوریان، معاون نخستوزیر ارمنستان، دوم نوامبر اعلام کرد احتمال دارد بخشهای مرتبط با زیرساخت TRIPP خارج از ترتیب معمول و با فوریت بیشتری تعیین مرز شوند. هدف این اقدام، فراهمکردن شرایط حقوقی و فنی برای عملیات عمرانی است.
باوجوداین، هنوز توافق قطعی درباره زمان و محدوده مرحله بعدی تعیین مرز حاصل نشده است. این مسئله نشان میدهد پیشرفت پروژه علاوه بر سرمایهگذاری، به حل اختلافات مرزی و دستیابی به توافقهای اجرایی میان باکو و ایروان وابسته خواهد بود.
سهم ۷۴ درصدی آمریکا و پرسش حاکمیت ارمنستان
بر اساس توافق تصویبشده، شرکت توسعه TRIPP با مشارکت ۷۴ درصدی طرف آمریکایی و ۲۶ درصدی ارمنستان برای دوره اولیه ۴۹ ساله پیشبینی شده است. در صورت تمدید همکاری برای ۵۰ سال دیگر، سهم ارمنستان به ۴۹ درصد افزایش خواهد یافت.
این ساختار، نقش بلندمدتی برای آمریکا در توسعه و مدیریت زیرساختهای ارتباطی منطقه ایجاد میکند؛ هرچند مقامات ارمنستان تأکید دارند که حاکمیت و صلاحیت قانونی کشورشان محفوظ میماند.
ادوارد هاکوبیان، رئیس کمیته درآمدهای دولتی ارمنستان، نیز تأکید کرده است که نظارت گمرکی، ارزیابی خطر و تصمیمگیری درباره بازرسی محمولهها منحصراً در اختیار مأموران ارمنی خواهد بود و اپراتور بینالمللی صرفاً خدمات اجرایی محدود ارائه میکند.
پیامدهای ژئوپلیتیکی؛ از واشنگتن تا مسکو و آنکارا
اهمیت مسیر ترامپ فراتر از اتصال سرزمینی جمهوری آذربایجان به نخجوان است. این پروژه میتواند حلقهای جدید در کریدور میانی و ارتباط تجاری آسیای مرکزی با ترکیه و اروپا ایجاد کند.
برای ترکیه و جمهوری آذربایجان، فعالشدن مسیر به معنای افزایش گزینههای ارتباطی و کاهش وابستگی به برخی مسیرهای جایگزین است. برای آمریکا نیز مشارکت در زیرساختهای حیاتی سیونیک، ابزاری برای تقویت حضور اقتصادی و سیاسی در قفقاز جنوبی فراهم میآورد.
روسیه، باوجود کاهش نقش انحصاری خود در مدیریت تحولات منطقه، همچنان از اهرمهای اقتصادی و زیرساختی برخوردار است. سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶ (۲۳ مهر ۱۴۰۵) آمادگی مسکو برای مشارکت در طرحهای ارتباطی قفقاز را اعلام کرد. بااینحال، برخی مقامهای امنیتی روسیه درباره پیامدهای احتمالی حضور آمریکا ابراز نگرانی کردهاند.
ایران؛ فرصت ترانزیتی یا چالش راهبردی؟
برای ایران، مهمترین مسئله حفظ مرز مشترک با ارمنستان، جلوگیری از تغییرات ژئوپلیتیکی و صیانت از موقعیت ترانزیتی در ارتباطات شمال–جنوب است.
سفیر ایران در ارمنستان، در سپتامبر ۲۰۲۶ (شهریور ۱۴۰۵) اعلام کرد تهران میان طرح پیشین «کریدور زنگزور» و ساختار فعلی TRIPP تمایز قائل است و بر حفظ تمامیت ارضی و حاکمیت ارمنستان تأکید دارد.
از منظر راهبردی، مسیر جدید لزوماً به معنای حذف ایران از شبکه ترانزیتی منطقه نیست؛ اما میتواند رقابت بر سر مسیرهای انتقال کالا و انرژی را افزایش دهد. میزان تأثیر آن بر منافع ایران به ساختار نهایی مدیریت مسیر، تعرفهها، دسترسی متقابل و امکان اتصال زیرساختهای ایرانی وابسته خواهد بود.
چشمانداز؛ سیونیک و آینده نظم منطقهای
مجموع تحولات نشان میدهد قفقاز جنوبی در حال حرکت بهسوی نظمی ارتباطی با مشارکت بازیگران متعدد است. لیکن اختلافات مرزی، ابهام در حقوق تردد متقابل و نهایینشدن جزئیات اجرایی همچنان از موانع پروژه محسوب میشوند.
در مجموع، اهمیت راهبردی TRIPP در تغییر احتمالی مناسبات قدرت و مدیریت زیرساختهای حیاتی قفقاز جنوبی است. برای ایران، حفظ پیوندهای ترانزیتی با ارمنستان و مشارکت فعال در شبکههای ارتباطی منطقه میتواند در مدیریت پیامدهای این تحول نقشی تعیینکننده داشته باشد.
ا
نظرات خوانندگان