سوریه و ائتلاف مکه؛ چرا دمشق نباید به این پیمان بپیوندد؟
سوریه نباید به ائتلاف مکه بپیوندد، باید با آن همکاری کند

اندیشکده زاویه: بحث درباره سوریه و ائتلاف مکه به یکی از موضوعات مهم در معادلات امنیتی خاورمیانه تبدیل شده است. پیوستن احتمالی دمشق به پیمان دفاعی عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان، پرسشهایی درباره حاکمیت ملی سوریه، تعهدات نظامی و آینده مناسبات منطقهای این کشور ایجاد کرده است.
ابراهیم الاصل پژوهشگر ارشد غیرمقیم پروژه سوریه شورای آتلانتیک، پژوهشگر ارشد طرح خاورمیانه دانشکده کندی هاروارد و سرپرست پروژه آزمایشگاه گذار سوریه در یادداشتی در شورای آتلانتیک نوشت: در آوریل ۲۰۲۵، من در نیویورک در جلسهای بین اسعد الشیبانی، وزیر امور خارجه سوریه، و اعضای جامعه سوری-آمریکایی شرکت کردم. در طول جلسه، الشیبانی اشاره کرد که سوریه نه تنها آرزوی فراتر رفتن از درگیریهای خود را دارد، بلکه میخواهد بتواند نقش میانجی را در سایر درگیریهای جهان ایفا کند. برای کشوری که در اثر جنگ ویران شده و در آن زمان هنوز تحت تحریمهای سنگین بود، این جاهطلبی قابل توجه بود. من جلسه را با این سوال ترک کردم که آیا رهبری سوریه این دیدگاه را در مواجهه با پویاییهای دائماً در حال تغییر منطقه حفظ خواهد کرد یا خیر. هجده ماه بعد، در جریان گفتگوی امنیتی منامه، الشیبانی اعلام کرد که سوریه در حال بررسی این است که آیا به اتحاد مکه ، یک پیمان دفاعی مشترک بین عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان، بپیوندد یا خیر.
در حالی که دو دیدگاه بین نیویورک و منامه با هم ناسازگار نیستند، چشمانداز پیوستن سوریه به این اتحاد دو سوال استراتژیک را مطرح میکند: یکی برای سوریه و دیگری برای این پیمان. برای سوریه، سوال این است که آیا پیوستن به این اتحاد، این کشور را امنتر کرده و گذار آن را تسهیل میکند یا خیر. برای این اتحاد، سوال این است که آیا پذیرش سوریه آن را قویتر میکند یا خیر. من معتقدم که پاسخ هر دو سوال منفی است.
برای سوریه مهم است که همکاریهای دوجانبه خود را با اعضای این اتحاد در تمام سطوح اقتصادی، نظامی و امنیتی تعمیق بخشد، اما این مستلزم پیوستن دمشق به یک اتحاد رسمی نیست. پیوستن به این اتحاد، سوریه را در معرض مجموعهای جدید از تهدیدات قرار میدهد. در عین حال، پذیرش سوریه در این اتحاد به معنای پذیرش عضوی با جغرافیای در معرض خطر است که دفاع از آن دشوار است و پتانسیل تشدید تنشهای منطقهای را برای اعضای این اتحاد افزایش میدهد.
سوریه و ائتلاف مکه؛ فرصت امنیتی یا تهدیدی برای حاکمیت دمشق؟
وسوسه سوریه واقعی است. درگیری چهارده ساله نیروهای مسلح سوریه را ویران کرد. در چهل و هشت ساعت اول پس از سقوط بشار اسد، اسرائیل صدها حمله هوایی انجام داد که آنچه از دفاع هوایی سوریه باقی مانده بود را نابود کرد. حملات مکرر اسرائیل به جنوب سوریه، گزارش بازداشت غیرنظامیان سوری و پستهای نظامی جدیدی که اسرائیل در داخل سوریه میسازد، حس آسیبپذیری را در میان سوریها و تمایل به توسعه قابلیتهای دفاعی خود را افزایش داده است. در اواخر اکتبر، حملات هوایی اردن که باعث مرگ غیرنظامیان در جنوب سوریه شد، چیزی بود که بسیاری از سوریها آن را به عنوان توهینی به زخم توصیف کردند. در گفتگوهای اخیری که با سوریها داشتم، بسیاری از آنها از نقض حاکمیت سوریه توسط سایر کشورها و ناتوانی دولت سوریه در محافظت از شهروندان خود ابراز ناامیدی کردند.
برای رهبری سوریه، پیوستن به اتحاد مکه میتواند به عنوان دریچهای از فرصت به نظر برسد که آنچه سوریه بیش از همه آرزویش را دارد، یعنی حفاظت و به رسمیت شناخته شدن، را برایش به ارمغان میآورد. این امر ثابت میکند که سوریه توانسته است اتحادی با بازیگران قدرتمند، چه برای مردم خود و چه برای بازیگران منطقهای، برقرار کند. عضویت در این اتحاد میتواند تعهد دفاعی جمعی از سوی سه قدرت منطقهای را برای سوریه فراهم کند که به طور بالقوه مانع حملات آینده میشود و به دمشق اعتماد به نفس بیشتری در مورد امنیت خود میدهد.
سوریه همچنین نیاز به بازسازی قابلیتهای نظامی خود، از جمله پدافند هوایی و نهادهای نظامی خود دارد. روابط رو به رشد آن با اعضای این اتحاد، فرصتهایی را برای همکاری نظامی و همچنین حمایت دیپلماتیک و اقتصادی برای بازسازی فراهم میکند. عربستان سعودی حامی مهم ادغام مجدد سوریه در جامعه بینالمللی بوده است و دمشق در تقویت این رابطه ذینفع است.
پس از حمله هوایی اسرائیل به یک پایگاه هوایی سوریه در ماه اوت، الشیبانی آنچه را که او تلاش اسرائیل برای دخالت در انتخابهای خارجی سوریه توصیف کرد، رد کرد . سوریه حق انتخاب دارد، اما اعمال این اختیار به معنای ورود به اتحادهای رسمی نیست. اگر سوریه به این اتحاد بپیوندد و اسرائیل به الگوی حمله به سوریه ادامه دهد، تصمیم برای پاسخ به اقدامات اسرائیل از دمشق به آنکارا، ریاض و اسلام آباد منتقل میشود. این به سوریه کمکی نمیکند تا حاکمیت خود را ترمیم کند، بلکه از نظر ساختاری آن را تضعیف میکند.
گسترش ائتلاف مکه؛ چالش تعهدات دفاعی و خطر تشدید تنشهای منطقهای
ائتلاف مکه در حال حاضر با چالشهای خاص خود دست و پنجه نرم میکند. عربستان سعودی با تشدید تنش در یمن روبرو است و منافع فوری در تأمین حمایت نظامی بیشتر دارد. برای این ائتلاف، گسترش این پیمان نشانهای از شتاب گرفتن روند پیشرفت خواهد بود، در زمانی که برخی از تحلیلگران در مورد اثربخشی و اعتبار آن تردیدهایی را مطرح میکنند . ترکیه ممکن است منافع بلندمدتتری را در پیوستن سوریه به این پیمان ببیند و رابطه استراتژیک خود با دمشق را که از قبل شامل آموزش نظامی، اطلاعات و پشتیبانی عملیاتی میشود، تحکیم بخشد.
اما با توجه به اشغال خاک سوریه توسط اسرائیل، پذیرش سوریه در حال حاضر میتواند این اتحاد را به عنوان یک جبهه ضد اسرائیلی جلوه دهد. پذیرش سوریه جغرافیای اتحاد را گسترش میدهد و به عنوان بخش اساسی از کریدور عربستان-ترکیه از طریق اردن عمل میکند. با این وجود، این جغرافیا، یک جغرافیای در معرض خطر است. اگر سوریه در حالی که تنشهای اسرائیل و ترکیه ادامه دارد، پذیرفته شود، احتمالاً به آزمون بعدی برای اتحاد تبدیل خواهد شد. در صورت حمله اسرائیل یا ایران به سوریه، آیا عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان برای دفاع از سوریه وارد عمل میشوند و خطر گسترش درگیری و ورود به جبهههای جدید را به جان میخرند؟ یا اینکه آنها اعتبار اتحاد را مهار و تضعیف میکنند؟ در این سناریو، سوریه میتواند بدون کسب حمایت قابل اعتماد، به هدف جذابی برای آزمایش اتحاد تبدیل شود.
یکی دیگر از زوایای مهم، نقش بالقوه سوریه در یمن است. طبق گزارشها، سوریه در حال بررسی کمک نظامی به عربستان سعودی است ، اگرچه الشیبانی اخیراً اعزام نیروهای سوری به یمن را تکذیب کرده است . حمایت نظامی از عربستان سعودی میتواند یکی از انتظارات از سوریه در صورت پیوستن به این اتحاد باشد. این اقدام پیامد مهمی دارد. سوریه هنوز در حال تحکیم نیروهای مسلح خود و ایجاد یک فرماندهی واحد و یک ارتش ملی و فراگیر است. اعزام نیرو به یمن، این روند و تلاشهای این کشور برای ایجاد نهادها را مختل میکند. علاوه بر این، پیوستن به جنگ یمن میتواند این انتظارات را ایجاد کند که سوریه جدید به جنگهای دیگران بپیوندد که این امر روابط آن با اسرائیل را پیچیدهتر میکند.
همکاری بدون عضویت؛ راهبرد جایگزین سوریه برای بازسازی و تقویت امنیت
استدلال فوق به این معنی نیست که سوریه باید از عربستان سعودی، ترکیه یا پاکستان فاصله بگیرد. برعکس، این روابط برای بهبود سوریه مهم هستند. با این حال، مزایایی که سوریه میتواند از روابط خارجی خود به دست آورد، نیازی به عضویت در یک اتحاد نظامی ندارد. سوریه میتواند آموزش نظامی، اشتراکگذاری اطلاعات، همکاری در امنیت مرزی و حمایت از ایجاد قابلیتهای دفاعی را از طریق اشکال مختلف روابط دوجانبه و چندجانبه دنبال کند، بدون اینکه به یک اتحاد نظامی متعهد شود که نه حفاظتی را که سوریه به دنبال آن است به آن ارائه میدهد و نه قدرتی را که اتحاد به آن نیاز دارد، به آن میدهد.
پاکستان که سابقه طولانی در آموزش نظامی و همکاری اطلاعاتی با سوریه دارد، میتواند بدون نیاز به پیوستن دمشق به این اتحاد، در بازسازی نیروهای مسلح و نهادهای نظامی سوریه نیز مشارکت کند. توافقنامه همکاری دفاعی که سوریه و عربستان سعودی در ۴ نوامبر امضا کردند، نمونهای از چگونگی پیشرفت چنین همکاریهایی بدون پیوستن سوریه به این اتحاد است. در بخش اقتصادی، صندوق توسعه عربستان سعودی شش توافقنامه وام اعطایی به ارزش بیش از ۴۰۳ میلیون دلار برای حمایت از بازسازی در بخشهایی از جمله انرژی، آب، بهداشت، مسکن و زیرساختها امضا کرده است.
علاوه بر این، ادغام اقتصادی، سرمایهگذاری، توسعه زیرساختها و کریدورهای تجاری میتوانند از طریق ترتیباتی که سوریه را ملزم به شرکت در جنگهای منطقهای یا قرار گرفتن در معرض آنها نمیکند، پیش بروند. این فرمول همچنین برای اعضای اتحاد مفید است. آنها میتوانند سوریه را بدون تعهد به دفاع نظامی از آن یا کشیده شدن به یک رویارویی نظامی در داخل سوریه تقویت کنند. این به نفع همه اعضا و به نفع ایالات متحده است.
دیدگاه الشیبانی در مورد مشارکت سوریه در ایجاد صلح فراتر از مرزهایش، شایسته تقدیر است. رهبری سوریه باید فراتر از آنچه سوریه میتواند از پیوستن به یک اتحاد نظامی به دست آورد، بنگرد و سؤال وسیعتری بپرسد: سوریه میخواهد در سالهای آینده چه نقش منطقهای ایفا کند؟ سوریه با یک وظیفه نسلی برای بازسازی دولت و جامعه خود روبرو است. تصمیمات آن در مورد مشارکت در درگیریهای منطقهای امروز میتواند انتظارات و تعهدات سیاست خارجی آن را برای سالهای آینده شکل دهد. پیوستن به یک بلوک نظامی ممکن است دستیابی به این دیدگاه را دشوارتر کند، به خصوص اگر سوریه در سایر درگیریهای منطقهای درگیر شود. شرکای سوریه میتوانند بدون درگیر کردن سوریه در اتحادی که ممکن است بار سنگینی بر نهادهای آن وارد کند و تکامل آنها را مختل کند، از بهبود سوریه در سطوح اقتصادی و امنیتی حمایت کنند.
این منطقه به ایدههای جدیدی برای چگونگی ایجاد روابط بین کشورهایش، از جمله همکاریهای امنیتی منطقهای بدون الزام به مشارکت در درگیریهای شرکا، نیاز دارد. این امر ممکن است دور از دسترس به نظر برسد، و دقیقاً به همین دلیل است که بیش از هر زمان دیگری مورد نیاز است.
منبع: شورای آتلانتیک
ا
نظرات خوانندگان