بازآرایی موازنه قدرت در قفقاز جنوبی؛ از تعمیق روابط با اروپا تا پیامدهای راهبردی برای ایران
فرصتها و آسیبهای چرخش ژئوپلیتیکی ارمنستان به غرب

اندیشکده زاویه: تحولات اخیر سیاست خارجی ارمنستان، بهویژه گسترش مناسبات سیاسی و اقتصادی با آلمان، امضای برنامه همکاری دفاعی با ایتالیا و پیشرفت ترتیبات ارتباطی با جمهوری آذربایجان، نشاندهنده ورود ایروان به مرحله تازهای از بازتعریف جایگاه ژئوپلیتیکی خود است. این تحولات را نمیتوان صرفاً مجموعهای از همکاریهای دوجانبه دانست؛ بلکه باید در چارچوب راهبرد کلان دولت نیکول پاشینیان برای کاهش وابستگی تاریخی به روسیه، تنوعبخشی به شرکای امنیتی و اقتصادی و تثبیت موقعیت ارمنستان در نظم نوظهور قفقاز جنوبی تحلیل کرد. در واقع، ارمنستان در حال گذار از الگوی اتکای امنیتی به روسیه به سمت موازنهسازی چندجانبه با محوریت گسترش مناسبات غربی است؛ روندی که در کنار فرصتهای اقتصادی و امنیتی، آسیبپذیریهای ژئوپلیتیکی تازهای ایجاد میکند.
تعمیق روابط با اروپا؛ دیپلماسی اقتصادی در خدمت چرخش ژئوپلیتیکی
سفر یوهان وادفول، وزیر امور خارجه آلمان، به ایروان و دیدار وی با پاشینیان، نشانهای از افزایش اهمیت ارمنستان در سیاست منطقهای اتحادیه اروپا محسوب میشود. تأکید طرفین بر توسعه انرژی سبز، اصلاحات دموکراتیک و گسترش مناسبات اقتصادی، بیانگر تلاش برای تبدیل همکاریهای سیاسی به وابستگیهای متقابل اقتصادی است.
آلمان بهعنوان یکی از قدرتهای اقتصادی اروپا میتواند در کاهش وابستگی انرژی و تجارت ارمنستان به روسیه نقش مؤثری ایفا کند. بااینحال، رویکرد متوازن برلین در قبال ایروان و باکو نشان میدهد آلمان بیش از حمایت یکجانبه از ارمنستان، به دنبال افزایش نفوذ اقتصادی و دیپلماتیک خود در سراسر قفقاز جنوبی است. ازاینرو، نزدیکی ایروان به اروپا را باید بخشی از رقابت گستردهتر قدرتها بر سر شکلدهی به نظم منطقهای دانست.
دگرگونی امنیتی ارمنستان؛ از وابستگی به روسیه تا همکاری دفاعی با غرب
امضای برنامه همکاری دفاعی ۲۰۲۷ میان ارمنستان و ایتالیا، مکمل روند تنوعبخشی به شرکای نظامی ایروان است. اهمیت این توافق بیش از ابعاد عملیاتی آن، در پیام سیاسی و راهبردی آن نهفته است. ارمنستان میکوشد با توسعه همکاریهای دفاعی با کشورهای اروپایی، ضمن اصلاح ساختار نیروهای مسلح، وابستگی سنتی خود به تجهیزات، آموزش و حمایت امنیتی روسیه را کاهش دهد.
این رویکرد بخشی از پروژه دگرگونی امنیتی ارمنستان و شبکهسازی با غرب و شرق است که با هدف ایجاد گزینههای جایگزین در سیاست دفاعی دنبال میشود. بااینحال، همکاری نظامی با کشورهای اروپایی لزوماً به معنای برخورداری از تضمینهای امنیتی الزامآور نیست. ازاینرو، فاصله میان افزایش مناسبات دفاعی با غرب و شکلگیری یک معماری امنیتی پایدار، همچنان یکی از آسیبهای اصلی راهبرد جدید ایروان محسوب میشود.
موازنهگرایی میان اروپا و روسیه؛ فرصتهای اقتصادی و محدودیتهای ساختاری
گسترش مناسبات ارمنستان با اتحادیه اروپا، همزمان با تلاش برای کاهش آسیبپذیری اقتصادی در برابر روسیه، نشاندهنده حرکت ایروان به سمت متنوعسازی روابط خارجی است. حمایت اروپا از اصلاحات داخلی، توسعه زیرساختها و گسترش دسترسی تجاری ارمنستان میتواند ظرفیتهای اقتصادی جدیدی برای این کشور فراهم کند.
بااینحال، تداوم عضویت ارمنستان در اتحادیه اقتصادی اوراسیا و وابستگی قابلتوجه آن به روسیه در حوزه انرژی و تجارت، محدودیتهای ساختاری این چرخش را آشکار میسازد. در این چارچوب، انتخابات ارمنستان و تداوم موازنهگرایی میان اروپا و روسیه نیز از متغیرهایی هستند که میتوانند بر سرعت و دامنه تغییر جهت سیاست خارجی ایروان تأثیر بگذارند.
بنابراین، سیاست خارجی ارمنستان را نباید گسستی فوری و کامل از مسکو تلقی کرد؛ بلکه این روند تلاشی تدریجی برای بازتوزیع وابستگیها و افزایش قدرت مانور دیپلماتیک در برابر بازیگران خارجی است.
مسیر ترامپ و صلح با باکو؛ بازآرایی رقابت ژئوپلیتیکی در قفقاز جنوبی
یکی دیگر از ابعاد تعیینکننده سیاست خارجی ارمنستان، روند عادیسازی روابط با جمهوری آذربایجان و اجرای ترتیبات جدید ارتباطی منطقهای است. پس از پاراف توافق صلح در واشنگتن در اوت ۲۰۲۵، تلاش برای عملیاتیسازی پروژه «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی» موسوم به TRIPP، نشانهای از انتقال تدریجی مذاکرات از سطح سیاسی به ترتیبات اجرایی است.
بااینحال، اختلافات باقیمانده میان ایروان و باکو، بهویژه درباره پیششرطهای حقوقی و سیاسی توافق نهایی، نشان میدهد توسعه ارتباطات منطقهای لزوماً به معنای دستیابی به صلح پایدار نیست.
از منظر ژئوپلیتیکی، چرخش ژئوپلیتیکی ارمنستان، مسیر ترامپ و چالش با روسیه سه مؤلفه بههمپیوسته در بازآرایی موازنه قدرت قفقاز جنوبی هستند. توسعه این مسیر میتواند به افزایش حضور اقتصادی و راهبردی آمریکا و کاهش انحصار سنتی روسیه بر برخی ترتیبات ارتباطی منطقه منجر شود. در مقابل، ابهام درباره سازوکارهای اجرایی و امنیتی پروژه، زمینهساز افزایش حساسیت بازیگران منطقهای، بهویژه ایران، خواهد بود.
پیامدهای چرخش ارمنستان برای ایران؛ ضرورت بازتعریف سیاست قفقازی تهران
برای جمهوری اسلامی ایران، مسئله اصلی صرفاً گسترش روابط ارمنستان با غرب نیست؛ بلکه پیامدهای این روند بر موازنه قدرت، امنیت مرزها و جایگاه ارتباطی ایران در قفقاز جنوبی اهمیت دارد. تهران از یکسو میتواند از توسعه اقتصادی ارمنستان، تقویت استقلال تصمیمگیری ایروان و گسترش مسیرهای تجاری منطقهای بهرهمند شود و از سوی دیگر، نسبت به شکلگیری ترتیبات امنیتی جدید با مشارکت قدرتهای فرامنطقهای نگرانی داشته باشد.
در این چارچوب، حفظ حاکمیت ارمنستان بر مسیرهای ارتباطی، استمرار مرز مشترک ایران و ارمنستان و جلوگیری از تبدیل زیرساختهای ترانزیتی به ابزار رقابت امنیتی، از مهمترین ملاحظات راهبردی تهران محسوب میشود.
از منظر سیاستگذاری، ایران نیازمند رویکردی فعال، عملگرایانه و غیرتقابلی در برابر تحولات سیاست خارجی ارمنستان است. توسعه همکاریهای زیرساختی، انرژی و حملونقل، تقویت پیوندهای اقتصادی با ایروان و استمرار گفتوگوهای امنیتی میتواند به حفظ نقش ایران در معادلات منطقهای کمک کند.
در مجموع، چرخش ژئوپلیتیکی ارمنستان به غرب را باید تلاشی برای افزایش استقلال راهبردی و کاهش وابستگیهای سنتی دانست، نه الزاماً قطع کامل مناسبات با روسیه. موفقیت این راهبرد به میزان حمایت عملی اروپا، پایداری روند صلح با جمهوری آذربایجان و توانایی ایروان در مدیریت حساسیتهای تهران و مسکو وابسته خواهد بود. برای ایران نیز مهمترین ضرورت، عبور از رویکرد صرفاً واکنشی و تقویت ابزارهای اقتصادی و دیپلماتیک است؛ زیرا در صورت عدم انطباق سیاست منطقهای تهران با تحولات جدید، احتمال کاهش تدریجی وزن ژئوپلیتیکی ایران در معماری نوظهور قفقاز جنوبی افزایش خواهد یافت.
م
نظرات خوانندگان