بازآرایی ژئوپلیتیک منطقه در سایه فشار تحریمهای آمریکا
قفقاز جنوبی زیر سایه تحریمهای ایران؛ بازآرایی جغرافیای قدرت

اندیشکده زاویه: تحلیل آثار تحریمهای ایران اغلب بر پیامدهای اقتصادی داخلی متمرکز بوده، درحالیکه این محدودیتها بر موازنه ژئوپلیتیکی و مسیرهای ترانزیتی قفقاز جنوبی نیز تأثیر گذاشتهاند. کاهش ظرفیت صادرات نفت، محدودیت دسترسی به نظام بانکی بینالمللی و فرسودگی ناوگان حملونقل از جمله محورهای رایج این بررسیها به شمار میروند. با این حال زاویه دیگری نیز شایسته توجه است: اثر این محدودیتها بر ساختار ژئوپلیتیکی مناطق همسایه. قفقاز جنوبی در سالهای اخیر به نمونهای روشن از این اثر تبدیل شده است.
فشار بر بنادر جنوبی ایران، شبکه ریلی و بخش هوایی این کشور موجب شده بخشی از جریان کالا و ریسک مرتبط با آن به سمت مسیرهای شمالی و غربی منتقل شود. در نتیجه جایگاه آذربایجان، ارمنستان و گرجستان در معادلات ترانزیتی افزایش یافته است. این نوشتار تلاش میکند نشان دهد چگونه تحریمهای چندلایه ایالات متحده نه تنها بر ایران اثر گذاشته بلکه ناخواسته ارزش ژئواکونومیک قفقاز جنوبی را بالا برده و این منطقه را به محل برخورد منافع قدرتهای بزرگ تبدیل کرده است.
مفهوم انتقال جغرافیایی فشار تحریم
برای فهم این تحول میتوان از الگوی سهمرحلهای بهره گرفت. در مرحله نخست فشار مستقیم بر زیرساختهای حملونقل ایران اعمال میشود. محاصره دریایی بنادر جنوبی که از بهار امسال آغاز شد و در ماههای بعد تشدید گردید، صادرات نفت را با مانع جدی روبهرو کرد. گزارشهای رسمی سنتکام نشان میدهد این محدودیت مانع صادرات بیش از بیست و پنج میلیارد دلار نفت خام شده است. همزمان تحریمهای گسترده بر شرکتهای ریلی و خطوط هوایی ایران، امکان جابهجایی کالا و مسافر از مسیرهای سنتی را دشوارتر ساخت.
در مرحله دوم فعالان اقتصادی و دولتها به دنبال مسیرهای جایگزین میروند. انتقال بخشی از بار به دریای خزر، افزایش تردد از مرزهای زمینی شمالی و توجه بیشتر به کریدور شمالـجنوب از جمله واکنشهای مشاهده شده است. دادههای کشتیرانی نشان میدهد شمار کشتیهای روسی در بنادر شمالی ایران در ماههای پس از تشدید محدودیتهای جنوبی افزایش یافته و حجم ترانزیت از مسیر خزر رشد قابل توجهی داشته است.
مرحله سوم جذب این فشار توسط فضای جغرافیایی قفقاز است. مسیرهای ریلی و جادهای عبوری از آذربایجان، ارمنستان و گرجستان و همچنین بنادر خزر ناگزیر بخشی از بار و ریسک ناشی از محدودیتهای ایران را بر دوش میگیرند. در نتیجه موقعیت جغرافیایی این کشورها از یک دارایی ثابت به متغیری با ارزش افزوده تبدیل میشود.
تحریمهای زمینی، دریایی و هوایی آمریکا علیه ایران
اقدامات ایالات متحده در سال اخیر چندلایه بوده است. محاصره دریایی بنادر جنوبی از فروردین آغاز شد و در تابستان با حضور گسترده نیروی دریایی تداوم یافت. در آبانماه فرماندهی مرکزی ارتش ایالات متحده از تشکیل کارگروهی با عنوان دروازه آهنین خبر داد که ماموریت آن نظارت بر انتقال کالاهای تحریمی از مرزهای زمینی و دریای خزر است. این اقدام نشان میدهد واشنگتن پس از فشار بر مسیرهای جنوبی، توجه خود را به مسیرهای جایگزین شمالی نیز معطوف کرده است.
در حوزه ریلی نیز در مهرماه چند مجموعه اصلی شبکه راهآهن ایران هدف تحریم قرار گرفتند. وزارت خزانهداری ایالات متحده این اقدام را بخشی از عملیات طرد اقتصادی اعلام کرد و تاکید نمود که با محدودیت مسیرهای دریایی، اهمیت کریدورهای زمینی افزایش یافته است. در بخش هوایی نیز در شهریورماه بیش از بیست و هفت شرکت هواپیمایی ایرانی و دهها نهاد مرتبط تحریم شدند. این اقدام ناوگان هوایی را با محدودیت روبهرو کرد و پروازهای بینالمللی را کاهش داد.
تبدیل قفقاز به منطقه جذب شوک تحریم
نتیجه عملی این محدودیتها، افزایش وزن ژئوپلیتیکی قفقاز جنوبی بوده است. کریدور شمالـجنوب که ایران، روسیه و هند را به هم متصل میکند، در ماههای اخیر شاهد تحرکات تازهای بوده است. تکمیل حلقههای مفقوده مانند خط آهن رشتـآستارا و توسعه مسیرهای عبوری از ارمنستان به گرجستان و دریای سیاه در دستور کار قرار گرفته است. همزمان رقابت میان مسیرهای شرقیـغربی و شمالیـجنوبی تشدید شده است. کریدور میانی که از آسیای مرکزی، خزر، آذربایجان و گرجستان عبور میکند و مسیرهای پیشنهادی جدید در خاک ارمنستان، هر دو از فضای رقابتی ایجادشده بهره میبرند.
دریای خزر نیز اهمیت تازهای یافته است. افزایش تردد کشتیهای تجاری میان بنادر ایران و روسیه و توجه به ظرفیت ترانزیتی این پهنه آبی نشان میدهد محدودیتهای جنوبی بخشی از جریان تجارت را به شمال منتقل کرده است. در عین حال اعلام نظارت آمریکا بر این مسیر، هزینه بیمهای و ریسک ادراکی را برای فعالان اقتصادی بالا برده و خود به عاملی برای بازآرایی شبکههای لجستیکی تبدیل شده است.
این تحولات قفقاز را از منطقهای نسبتاً حاشیهای به عرصه برخورد منافع آمریکا، روسیه، ترکیه، ایران، اتحادیه اروپا و چین تبدیل کرده است. هر بازیگری که بتواند مسیرهای عبوری از این منطقه را کنترل یا تسهیل کند، از افزایش ارزش موقعیت جغرافیایی سود میبرد.
پیامدهای ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیک برای قفقاز
از منظر ژئواکونومیک میتوان گفت تحریمها موقعیت جغرافیایی قفقاز را به کالایی قابل معامله تبدیل کردهاند. پیش از این کالا از مسیرها عبور میکرد؛ اکنون خود مسیر و امکان دسترسی به آن موضوع رقابت و معامله شده است. آذربایجان با توسعه زیرساختهای ریلی و بندری، ارمنستان با پیگیری مسیرهای جایگزین به سمت گرجستان و گرجستان با موقعیت اتصال به دریای سیاه، همگی از این فضای جدید بهره میبرند. افزایش سرمایهگذاریهای خارجی در پروژههای ترانزیتی منطقه و رقابت میان طرحهای مختلف کریدوری نشاندهنده همین تحول است.
از منظر ژئوپلیتیک نیز قفقاز به منطقه واسط قدرت تبدیل شده است. محدودیتهای اعمالشده بر ایران و روسیه انگیزه ایجاد مسیرهای جایگزین تحت نفوذ غرب را افزایش داده و همزمان تهران و مسکو را به تقویت همکاری در کریدور شمالـجنوب واداشته است. این دوگانگی رقابت و وابستگی متقابل، پیچیدگی معادلات منطقه را بیشتر کرده است.
جمعبندی
مهمترین پیامد ژئوپلیتیکی تحریمهای چندلایه ایالات متحده علیه ایران را باید در قفقاز جنوبی جستجو کرد. فشار بر زیرساختهای حملونقل ایران به فرآیندی برای بازآفرینی جغرافیای قدرت در منطقه تبدیل شده است. قفقاز جنوبی اکنون نه تنها مسیر عبور کالا بلکه عرصه بازتوزیع ریسک و فرصت ناشی از محدودیتهای تحریمی است. این تحول نشان میدهد ابزارهای اقتصادی میتوانند پیامدهای جغرافیایی پیشبینینشدهای داشته باشند و مناطق همسایه را به بازیگران اصلی معادلات جدید تبدیل کنند.
در مجموع، تحریمهای ایران علاوه بر محدودسازی ظرفیتهای اقتصادی و ترانزیتی کشور، به بازآرایی مسیرهای تجاری و افزایش اهمیت ژئواکونومیکی قفقاز جنوبی منجر شدهاند.
ح
نظرات خوانندگان