پیامدهای راهبردی حضور آمریکا در قفقاز جنوبی
کریدور سیونیک؛ چالش جدید ایران

اندیشکده زاویه: تحولات اخیر در قفقاز جنوبی، به ویژه تصویب توافقنامه چارچوب همکاری راهبردی میان ارمنستان و ایالات متحده در پارلمان ایروان در روزهای پایانی مهر ۱۴۰۵ و اعلام آغاز طراحی زیرساختهای مسیر سیونیک، در یکی از موضوعات مورد توجه سیاسی در هفتههای اخیر است.
این مسیر که در چارچوب توافقهای پیشین و با نام مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی شناخته میشود، از استان سیونیک در جنوب ارمنستان عبور میکند و قرار است ارتباط زمینی جمهوری آذربایجان با نخجوان را برقرار سازد. آنچه اهمیت آن را مضاعف میکند، نه تنها چند ده کیلومتر جاده و راهآهن، بلکه جایگاهی است که این پروژه در بازآرایی نظم ترانزیتی و موازنه قدرت در قفقاز پیدا کرده است.
ارمنستان پس از جنگهای قرهباغ به این نتیجه رسیده که تکیه صرف بر تضمینهای امنیتی سنتی، بهخصوص از سوی روسیه، دیگر کافی نیست. دولت نیکول پاشینیان در عمل سیونیک را از یک منطقه مرزی آسیبپذیر به یک دارایی ژئواکونومیک تبدیل کرده است. حاکمیت ارمنستان بر این مسیر حفظ میشود، اما حضور و منافع آمریکا، ترکیه، آذربایجان و تا حدی اروپا به آن گره میخورد. در نتیجه، هرگونه تهدید علیه این مسیر، هزینه سیاسی و اقتصادی بالایی برای بازیگران منطقهای ایجاد میکند. از این نگاه، ارمنستان مسیر سیونیک را بیش از آنکه یک کریدور ببیند، نوعی بیمه ژئوپلیتیکی برای خود میداند؛ بیمهای که امنیت را نه از راه ائتلاف نظامی کلاسیک، بلکه از طریق وابستگی متقابل اقتصادی و ترانزیتی تامین میکند.
این تحول در بعد ژئواستراتژیک پیامدهای روشنی دارد. اگر این مسیر به شریان اصلی شرق به غرب در قفقاز جنوبی تبدیل شود، نقش مرز کوتاه ایران و ارمنستان که حدود 44 کیلومتر است، در معادلات ترانزیتی کاهش مییابد. ترکیه امکان اتصال مستقیمتر به آسیای مرکزی و جهان ترکزبان را پیدا میکند. روسیه بخشی از اهرم سنتی خود در قفقاز را از دست میدهد و ایالات متحده برای نخستینبار جایگاه مستقیمی در معماری ترانزیتی این منطقه به دست میآورد. واکنشهای اخیر مقامات ایرانی، از جمله هشدارهای علیاکبر ولایتی و اظهارات نمایندگان مجلس، را باید در این چارچوب فهمید، نه مخالفت با چند کیلومتر جاده، بلکه نگرانی از تغییر موازنه قدرت منطقهای و کاهش وزن ژئواستراتژیک ایران در شمالغرب.
در بعد ژئواکونومیک، رقابت اصلی میان دو الگوی ترانزیتی شکل گرفته است. ایران سالها بر توسعه کریدور شمال ـ جنوب سرمایهگذاری سیاسی و اقتصادی کرده و آن را محور اتصال خلیج فارس به قفقاز و روسیه میداند. مسیر سیونیک اما میتواند بخشی از جریانهای تجاری ترکیه، قفقاز و آسیای مرکزی را از قلمرو ایران دور کند و ارزش اقتصادی استان سیونیک را به عنوان گره ارتباطی افزایش دهد.
این رقابت بیش از آنکه میان ایران و ارمنستان باشد، میان دو منطقهبندی متفاوت است: یکی با محوریت شمال ـ جنوب و دیگری با محوریت شرق ـ غرب که ترکیه و آذربایجان در آن نقش محوری دارند. موفقیت مسیر سیونیک میتواند مزیت نسبی برخی مسیرهای عبوری از ایران را تحت تاثیر قرار دهد، هرچند تجربه نشان داده که شبکههای ترانزیتی معمولا مکمل یکدیگر عمل میکنند نه جایگزین کامل.
ارمنستان در این میان پیامهای چندلایهای ارسال میکند. به روسیه میگوید که دیگر تنها ضامن امنیت نیست. به غرب و ترکیه اعلام میکند که آماده ادغام در نظم جدید منطقهای است. و به ایران میرساند که مخالفتها را درک میکند اما مسیر راهبردی خود را تغییر نخواهد داد. این رفتار را میتوان نوعی موازنهسازی چندجانبه دانست که در آن امنیت از طریق درهمتنیدگی منافع اقتصادی بازیگران بزرگ تامین میشود، نه از راه وابستگی نظامی یکجانبه.
این تحولات با فضای کلی تنشهای ایران و آمریکا نیز پیوند دارد. در شرایطی که فشارهای غیرمستقیم در پیرامون ایران ادامه دارد، زیرساختهای ترانزیتی تحت حمایت آمریکا در همسایگی شمالی میتواند در آینده کارکردهایی فراتر از تجارت پیدا کند. از نگاه تهران، هر شبکهای که با حضور و مدیریت آمریکایی در مرزهای شمالی شکل گیرد، بالقوه میتواند به ابزار نفوذ ژئوپلیتیکی تبدیل شود، حتی اگر ماهیت اعلامشده آن صرفا اقتصادی باشد. این نگرانی منطقی است، هرچند تبدیل آن به واقعیت به عوامل متعددی از جمله نحوه اجرای پروژه، میزان حضور فیزیکی نیروهای خارجی و تحولات سیاسی داخلی ارمنستان بستگی دارد.
نکته قابل تامل دیگر آن است که نامگذاری این مسیر با نام ترامپ، آن را لزوماً به یک سیاست حزبی خاص محدود نمیکند. حتی در شرایطی که تعادل نیروهای سیاسی در واشنگتن تغییر کند، استفاده از ابزارهای زیرساختی، زنجیرههای تامین و نظمهای ترانزیتی میتواند به عنوان روشی کمهزینهتر برای حضور در اوراسیا ادامه یابد.
ح
نظرات خوانندگان