چرخش راهبردی باکو در موازنه قدرت قفقاز
دلایل احیای روابط نظامی روسیه و جمهوری آذربایجان

اندیشکده زاویه: برای چند سال متوالی، روابط و همکاریهای نظامی جمهوری آذربایجان و روسیه به صفر رسیده بود. این کاهش شدید همکاری نظامی در حالی رخ داده بود که برای مدتزمانی طولانی، روسیه بزرگترین تأمینکننده سلاح و مهمات برای جمهوری آذربایجان بود.
روسیه در دهههای ۲۰۰۰ و ۲۰۱۰ میلیاردها دلار سلاح به آذربایجان فروخت: از تانک تی-۹۰ و نفربر بیامپی-۳ و بیتیآر-۸۲ تا سیستمهای پدافندی اس-۳۰۰ و انواع رادارهای جدید و از سیستمهای توپخانهای ماستا و ونا تا موشکهای ضدتانک کورنت و از جنگندههای میگ-۲۹ تا هلیکوپترهای میل-۳۵ و میل-۸. روسیه بین ۶۰ تا ۸۰ درصد تسلیحات موردنیاز باکو را در این دوران تأمین میکرد. اما این رابطه برای مدتی به هم خورد و قطع شد.
از وابستگی تسلیحاتی به مسکو تا تنوعبخشی به منابع نظامی
اولاً روسیه پس از تصرف کریمه و جنگ کوتاهمدت ۲۰۱۵ با اوکراین، مورد تحریمهای سنگین آمریکا و اروپا قرار گرفت. تحریمهای آمریکا ضد روسیه ذیل قانون کاتسا سبب شد تا بسیاری از قراردادهای فروش سلاح روسیه بهسبب ترس از تحریم از سوی بسیاری از کشورها لغو شود. آذربایجان هم برای آنکه خود را با آمریکا درگیر نکند، تصمیم گرفت از خرید سلاح از روسیه بکاهد.
ثانیاً جمهوری آذربایجان کوشش کرد رو به منابع جدیدی مانند اسرائیل، ترکیه، چین و پاکستان و تولیدکنندگان کوچکتر مثل صربستان، جمهوری چک و ایتالیا بیاورد و همین مسئله سبب شد تا از میزان اتکای خود به روسیه بکاهد. زیرا از نگاه الهام علیاف، اینکه روسیه تأمینکننده انحصاری تسلیحات کشورش باشد، نگرانکننده بود و نوعی حق وتو به مسکو میداد. باکو همیشه در ترس از زورگویی روسیه بهعنوان تهدید تاریخی خود بوده است.
ثالثاً جمهوری آذربایجان به این جمعبندی رسیده بود که تسلیحات روسی از نظر کیفیت در موقعیتی فروتر از تسلیحات غربی قرار دارند. با خرید تسلیحات با فناوری غربی از اسرائیل، ترکیه و برخی کشورهای اروپایی، آذربایجان هرچه بیشتر به این تفاوت در عملکرد و کیفیت پی برده بود. بهعلاوه، آذربایجان همواره به دنبال آن بوده تا فاصله برتری نظامی خود با ارمنستان را افزایش دهد و به این منظور سیستمهای غربی هرچه بیشتر موردتوجه باکو قرار گرفت. این تفاوت در عملکرد، خود را در درگیریهای ترکیه در سوریه و لیبی، جنگ دوم قرهباغ در سال ۲۰۲۰ و جنگ روسیه-اوکراین از سال ۲۰۲۲ به بعد نشان داد.
رابعاً از زمانی که روسیه در سال ۲۰۲۲ به اوکراین حمله کرد، فشار همهجانبه آمریکا و اروپا بر کشورهای مختلف در خصوص کاهش روابطشان با روسیه افزایش یافت. خطر تحریم توسط آمریکا و اروپا به جرم همدستی با روسیه بهسبب کمک به آن در دور زدن تحریمهایش بهشدت افزایش یافته بود. در نتیجه، آذربایجان هم مانند بسیاری از کشورهای دیگر تصمیم به کاهش روابط نظامی خود با روسیه گرفت. البته روسیه هم از زمان جنگ با اوکراین، بهشدت مشغول تأمین سلاح و مهمات برای نیروهای مسلح خود بوده است و حتی بدل به واردکننده سلاح و مهمات از کشورهای دیگر مانند کره شمالی و ایران و بلاروس شده است. روسیه هرچند به صادرات سلاح ادامه داده، اما حجم این صادرات بهشدت کاهش یافته است.
از سقوط هواپیمای مسافربری تا تقابل امنیتی و دیپلماتیک
آذربایجان در این مدت شاهد تنشهای جدی در روابط خود با روسیه هم بود. هدف قرار گرفتن هواپیمای مسافربری آذربایجان توسط دفاع هوایی روسیه (به گمان اینکه یک پهپاد اوکراینی است)، روابط دو طرف را بهشدت متشنج کرد. آذربایجان خواستار غرامت و همینطور عذرخواهی روسیه بود و حتی مسکو را تهدید به شکایت به دیوان بینالمللی دادگستری کرد. همینطور، روسهای مقیم آذربایجان و آذربایجانیهای مقیم روسیه هم هریک مورد پیگرد امنیتی طرف مقابل قرار گرفتند.
پلیس روسیه در شهر یکاترینبورگ در جریان پروندهای قدیمی مربوط به جرایم سازمانیافته، دهها شهروند آذریتبار را بازداشت کرد که دو نفر از آنها (برادران صفروف) در بازداشت جان باختند. باکو این اقدام را «شکنجه و خشونت سیستماتیک» خواند و علاوه بر احضار سفیر، روند سلب تابعیت و اخراج چهرههای سرشناس آذری در روسیه را تلاشی برای اعمال فشار سیاسی بر باکو دانست.
مناقشه اوکراین و قفقاز؛ ابعاد تازه اختلافات باکو و مسکو
در واکنش به حوادث یکاترینبورگ، نیروهای امنیتی آذربایجان به دفتر خبرگزاری روسی «اسپوتنیک» در باکو یورش بردند، فعالیت آن را متوقف کردند و شماری از خبرنگاران و شهروندان روس را به اتهاماتی نظیر جاسوسی و قاچاق مواد مخدر بازداشت و به حبس محکوم کردند. روسیه با حملات خود به اوکراین موجب خشم آذربایجان هم شده بود. آسیب دیدن تأسیسات متعلق به شرکت دولتی نفت آذربایجان (سوکار) در حملات روسیه، موج جدیدی از اعتراضات دیپلماتیک باکو و برگزاری نشستهایی با لحن تند ضدروسی (از جمله کنفرانس شوشی درباره سیاستهای استعماری روسیه) را به دنبال داشت. البته برخی منابع در روسیه هم آذربایجان را متهم میکردند که بهصورت پنهانی برخی اقلام تسلیحاتی را به اوکراین میفروشد.
برخی رسانهها مدعی شدند سازمان صنایع دفاعی آذربایجان (CIHAZ) محمولههای تسلیحاتی را تحت عنوان «کمکهای بشردوستانه» به ترکیه، سپس به سودان (با همکاری نیروهای واکنش سریع) و از آنجا به بندر هامبورگ آلمان و در نهایت به اوکراین فرستاده است. آذربایجان همه این ادعاها را رد کرد و واکنش تندی هم نشان داد که اگر اتهامات ادامه پیدا کند، واقعاً به اوکراین سلاح و مهمات خواهد فروخت. روسیه همینطور از اینکه آذربایجان میانجیگری مسکو در مورد ارمنستان را قبول نکرده و در عوض به ترامپ روی آورده و سبب شده تا پای آمریکا به قفقاز جنوبی باز شود، رضایت نداشت.
قرارداد همکاری نظامی جدید روسیه و جمهوری آذربایجان
در این میان، بازگشت باکو به خرید سلاح از روسیه برای بسیاری موجب تعجب بوده است. روسیه و آذربایجان بهصورتی ناگهانی قراردادی برای ساخت و نوسازی تأسیسات تعمیر خودروهای زرهی مورد استفاده ارتش آذربایجان امضا کردهاند. این توافق در اول نوامبر، دو روز پس از اجلاس سازمان کشورهای ترک (OTS) در آنکارا، که الهام علیاف، رئیسجمهور آذربایجان، در بحبوحه تنشهای فزاینده با ترکیه در آن شرکت نکرد، اعلام شد.
دیمیتری شوگایف، مدیر سرویس فدرال همکاری نظامی-فنی روسیه، اعلام کرد که یک برنامه کامل میان آذربایجان و روسیه امضا شده است که نوسازی و ساخت تأسیسات تعمیر خودروهای زرهی در خدمت ارتش آذربایجان را فراهم میکند. تمرکز برنامه بر نوسازی و تعمیر ناوگان زیر است: تانک تی-۹۰ (که آذربایجان ۱۰۰ فروند آن را خریداری کرده بود و ۹۳ فروند آن پس از جنگ قرهباغ در خدمت است)، نفربر بیامپی-۳ (که آذربایجان ۱۱۸ فروند آن را هنوز در خدمت دارد) و بیتیآر-۸۲ و بیتیآر-۸۰ که بهترتیب ۲۳۰ و ۱۸۷ فروند از آنها در گذشته توسط باکو خریداری شده بود و ۳۲ فروند آن هم در جنگ دوم قرهباغ از دست رفت. شوگایف همینطور از تمایل آذربایجان به خرید سامانه پدافندی پانتسیر (سام-۲۲) خبر داد.
تردیدها درباره توان روسیه در اجرای توافق نظامی جدید
برخی در آذربایجان به توانایی مسکو در عمل به تعهدات این قرارداد مظنون هستند. از نظر آنها، روسیه خود در حال حاضر با مشکلات زیادی در تعمیر و نوسازی ناوگان زرهی خود در جنگ با اوکراین مواجه است. روسیه بخش عمده موجودی زرهی خود را در جنگ با اوکراین از دست داده و واحدهای زرهی روسی، خود منتظر دریافت تجهیزات نوسازی یا تعمیرشده هستند. بهعلاوه، کمبود قطعات و متخصصین تعمیرات این ادوات زرهی در روسیه وجود دارد و روشن نیست روسیه قرار است چگونه به تعهدات خود عمل کند. برخی کارشناسان نظامی آذربایجان هشدار دادهاند که روسیه ممکن است از ظرفیت این مراکز تعمیراتی در آینده برای پشتیبانی از ماشین جنگی خود در اوکراین نیز بهرهبرداری کند.
دلایل احیای روابط نظامی روسیه و جمهوری آذربایجان
توجه به روندهایی که در ماههای گذشته رخ داده، نشان میدهد روی آوردن دوباره آذربایجان به روسیه اقدامی بهشدت سیاسی و واکنشی از سوی علیاف بوده است. این حقیقت دارد که روسیه با پرداخت غرامت برای هواپیمای سرنگونشده آذربایجان توانست رضایت باکو را جلب کند و دست از فشار بر شهروندان باکو در داخل روسیه برداشت، اما علت اصلی نزدیک شدن مجدد باکو و مسکو، تشنجی است که در روابط آذربایجان و ترکیه رخ داده است.
در ظاهر امر، جمهوری آذربایجان از دخالت ترکیه در موضوع حجاب دانشآموزان دختر در مدارس خود ناخشنود است. اردوغان و هوادارانش که نماینده نوعی ایدئولوژی پسااسلامگرا هستند، بهشدت از اقدام حکومت علیاف سرخورده شدند. لیکن از این سرخوردگی بزرگتر، موضع تندوتیز علیاف نسبت به ترکیه بود. علیاف در سخنانش عملاً فاتحه «برادری تُرکی» را خوانده است و آذربایجان را کشوری مستقل خوانده که هیچکس نه حق و نه توان دخالت در امور داخلی آن را ندارد. فاصله گرفتن آذربایجان از ترکیه بسیار محسوس و مشخص است.
در این فاصله گرفتن، اسرائیل هم متغیر بسیار مهمی است. علیاف تصمیم گرفته میان ترکیه و اسرائیل، دومی را انتخاب کند. به باور او، نظام جهانی (و این در اصل یعنی ایالات متحده آمریکا) با اسرائیل است و نه با ترکیه و قدرت یهودیان در جهان، انتخاب و تضمین امنیتی معتبرتری نسبت به حمایت ترکیه است. به همان میزان که علیاف از ترکیه فاصله گرفته، به نظر میآید که تصمیم به نزدیک شدن به روسیه گرفته است. برای علیاف این مسئله که پاشینیان غربگرا در ارمنستان، عنصر نامطلوب مسکو است هم مایه اطمینان خاطر است. در حقیقت، آذربایجان با قراردادهای نظامی جدید، هم در حال رفع نیاز انبوه تسلیحات روسی خود به قطعات و تعمیرات است و هم آنکه در حال نشان دادن این نکته به ترکیه است که باکو وابستگی ساختاری امنیتی و تسلیحاتی به ترکیه ندارد و میتواند از روسیه یا جز آن (مثل اسرائیل یا چین و بقیه) تسلیحات موردنیازش را تهیه کند. به بیان علیاف، وقتی پول برای خرید سلاح وجود دارد، منت نهادن در فروش آن معنایی ندارد.
ا
نظرات خوانندگان