دیدار اردوغان و علیاف در شوشا؛ پایان اختلاف یا مدیریت یک بیاعتمادی؟
آیا تنش اخیر در روابط ترکیه و آذربایجان پایان یافته است؟

اندیشکده زاویه: سفر رجب طیب اردوغان به شوشا و دیدار او با الهام علیاف، رئیسجمهور جمهوری آذربایجان، در روز پیروزی این کشور، بار دیگر روابط دو متحد مهم را در کانون توجه قرار داده است. این دیدار که پس از هفتهها تنش سیاسی و رسانهای میان آنکارا و باکو انجام شد، حامل پیام روشنی درباره اراده دو طرف برای حفظ مناسبات دوجانبه بود.
سئوالی که در اینجا مطرح میشود این است که آیا میتوان این دیدار را به معنای پایان اختلافات اخیر دانست یا باید آن را تلاشی برای مهار تنش و جلوگیری از گسترش آن به سایر حوزههای همکاری ارزیابی کرد؟
برای پاسخ به این پرسش، باید میان پایان تنش در سطح سیاسی و رسانهای و رفع زمینههای بیاعتمادی در روابط دوجانبه تفاوت قائل شد. به نظر میرسد دیدار شوشا بیش از آنکه به معنای حلوفصل اختلافات باشد، نشاندهنده توافق دو طرف بر ضرورت جلوگیری از تشدید آنهاست.
عمق روابط؛ مانعی در برابر گسترش اختلافات
نخستین نکته در تحلیل مناسبات آنکارا و باکو، عمق و گستردگی روابط دو کشور است. ترکیه و جمهوری آذربایجان طی سالهای گذشته مناسبات خود را از سطح روابط سیاسی و فرهنگی فراتر برده و به یک شراکت تقریباً راهبردی در حوزههای نظامی، امنیتی، انرژی، تجارت و ترانزیت تبدیل کردهاند. حمایت ترکیه از جمهوری آذربایجان در جنگ قرهباغ و امضای بیانیه شوشا در سال ۲۰۲۱ نیز جایگاه این همکاری را تثبیت کرده است.
در چنین شرایطی، دامنه منافع مشترک دو کشور بهاندازهای گسترده است که بروز اختلاف در یک یا چند موضوع، بعید است لزوماً به سایر حوزهها تسری پیدا کند. به بیان دیگر، ساختار روابط ترکیه و آذربایجان بهگونهای است که هزینههای سیاسی و اقتصادی گسترش تنش برای هر دو طرف قابل توجه خواهد بود. از همین رو، حتی در اوج اختلافات اخیر نیز هیچیک از دو دولت نشانهای از تمایل به بازنگری اساسی در مناسبات راهبردی خود بروز ندادند.
اظهارات اردوغان در شوشا درباره تزلزلناپذیری اتحاد دو کشور و تأکید علیاف بر ابدی بودن این مناسبات نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است.
مسئله حجاب؛ اختلافی فراتر از یک موضوع داخلی
با وجود این، نمیتوان از تأثیر اختلاف اخیر بر ذهنیت سیاسی دو طرف غافل شد. نقطه آغاز تنش، مقررات جدید پوشش در مدارس جمهوری آذربایجان و محدودیتهای اعمالشده علیه دانشآموزان محجبه بود. واکنش برخی مقامها، چهرههای سیاسی و محافل مذهبی ترکیه به این تصمیم، با حساسیت جدی باکو مواجه شد. از نگاه مقامهای جمهوری آذربایجان، این واکنشها نوعی مداخله در امور داخلی و زیر سؤال بردن ساختار سکولار نظام سیاسی این کشور تلقی میشد.
اگرچه دولت ترکیه در ابتدا تلاش کرد از تبدیل این موضوع به یک اختلاف رسمی و دیپلماتیک جلوگیری کند، اما اظهارات برخی نزدیکان اردوغان و موضعگیریهای صورتگرفته در فضای سیاسی ترکیه، برای باکو خوشایند نبود. برکناری اوکتای سارال، مشاور اردوغان، پس از انتقاد از سیاستهای آموزشی جمهوری آذربایجان نیز نشان داد که آنکارا برای مدیریت این اختلاف حاضر به عقبنشینی در سطح سیاسی است.
بااینحال، مسئله اصلی صرفاً اختلاف بر سر حجاب نیست؛ بلکه این اتفاق نوعی بیاعتمادی و بدبینی قابل توجه در محافل سیاسی باکو نسبت به رویکرد آنکارا ایجاد کرده است. در واقع، جمهوری آذربایجان بهعنوان کشوری که به استقلال تصمیمگیری و حاکمیت ملی خود حساسیت زیادی دارد، نسبت به هرگونه تلاش برای اعمال نفوذ سیاسی یا فرهنگی از سوی ترکیه واکنش نشان میدهد. این ذهنیت، پیش از این نیز در برخی اختلافات دو کشور، از جمله موضوع نقش ترکیه در جنگ قرهباغ و مناسبات با اسرائیل، قابل مشاهده بوده است. بنابراین بعید است آثار این بیاعتمادی صرفاً با یک دیدار و چند اظهارنظر دوستانه برطرف شود.
کنایههای علیاف؛ نشانهای از عمق دلخوری باکو
یکی از مهمترین نشانههای باقی ماندن اختلافات میان آنکارا و باکو را باید در ادبیات اخیر الهام علیاف جستوجو کرد. رئیسجمهور جمهوری آذربایجان پیشتر در سخنرانی خود در هشتمین کنگره حزب حاکم «آذربایجان نوین»، بدون نام بردن مستقیم از ترکیه، اظهارات بیسابقهای مطرح کرد که در رسانهها و محافل سیاسی ترکیه بهعنوان کنایههایی صریح به آنکارا تفسیر شد.
علیاف در بخشی از این سخنرانی با اشاره به مفهوم «دایی بزرگ» تأکید کرد که جمهوری آذربایجان دایی بزرگ ندارد و به حمایت هیچ کشوری وابسته نیست. او همچنین با اشاره به جنگ قرهباغ مدعی شد که کشورش در شرایط دشوار، از حمایت هیچکس برخوردار نبوده و تمامی تسلیحات مورد نیاز خود را با قیمت بازار جهانی خریداری کرده است؛ حتی در مواردی چند برابر قیمت متعارف هزینه پرداخته و هیچ تخفیفی دریافت نکرده است.
اهمیت این اظهارات از آن جهت است که ترکیه همواره حمایت خود از جمهوری آذربایجان در جنگ قرهباغ را یکی از مهمترین نمادهای اتحاد دو کشور معرفی کرده و در ادبیات سیاسی آنکارا، این حمایت جایگاه برجستهای داشته است. از همین رو، سخنان علیاف در ترکیه بهعنوان زیر سؤال بردن روایت آنکارا از نقش خود در پیروزی جمهوری آذربایجان بازتاب یافت.
علیاف در بخش دیگری از سخنانش، بدون اشاره مستقیم به ترکیه، خطاب به منتقدان سیاستهای داخلی باکو تأکید کرد که هیچ کشوری نباید در سبک زندگی و امور داخلی جمهوری آذربایجان مداخله کند و هرکس باید به امور کشور خود بپردازد. این اظهارات نیز در فضای انتقادهای محافل سیاسی و مذهبی ترکیه از محدودیت حجاب در مدارس آذربایجان مطرح شد و بهعنوان واکنشی تلویحی به مواضع ترکیه تفسیر شد.
مجموع این اظهارات نشان میدهد که اختلافات اخیر صرفاً به یک سوءتفاهم دیپلماتیک محدود نبوده و به موضوعاتی حساس همچون استقلال سیاسی، نحوه تعریف اتحاد دوجانبه و حدود مداخله در امور داخلی یکدیگر گره خورده است. به همین دلیل، حتی اگر دو دولت در سطح رسمی بر حفظ مناسبات تأکید کنند، بعید است آثار این موضعگیریها و بیاعتمادی ایجادشده در کوتاهمدت از میان برود.
جمعبندی
در مجموع، دیدار اردوغان و علیاف در شوشا را باید نشانهای از تلاش دو طرف برای مدیریت اختلافات و جلوگیری از آسیب دیدن شراکت راهبردی دانست، نه لزوماً پایان کامل تنشها. عمق روابط اقتصادی، امنیتی و نظامی ترکیه و جمهوری آذربایجان اجازه نمیدهد اختلافات مقطعی بهسادگی به تمام مناسبات دوجانبه سرایت کند؛ اما این واقعیت به معنای نبود اختلافات ساختاری و حساسیتهای متقابل نیست.
به نظر میرسد آنکارا و باکو در مقطع کنونی بیش از هر چیز بر حفظ چارچوب اتحاد و جلوگیری از علنی شدن اختلافات توافق دارند. بااینحال، بیاعتمادی ایجادشده بر سر مسئله حجاب، حساسیت علیاف نسبت به استقلال سیاسی جمهوری آذربایجان و اظهارات کنایهآمیز او درباره نقش ترکیه در جنگ قرهباغ، همچنان به قوت خود باقی است.
ا
نظرات خوانندگان