وقتی اختلاف بر سر حجاب به مسئله امنیتی بدل میشود
تنش هویتی آنکارا–باکو در محیط ژئوپلیتیک ملتهب

اندیشکده زاویه: تنشهای جدید میان ترکیه و جمهوری آذربایجان بر سر محدودیت پوشش در مدارس دولتی این کشور نشانهای از شکاف ادراکی میان دو دولت همپیمان است که در محیط ژئوپلیتیک ملتهب منطقه میتواند ابعاد خاصی بیابد.
اتحادهایی که بر پایه هویت مشترک شکل گرفتهاند مانند شعار «یک ملت دو دولت» در برابر اختلافات اجتماعی و ایدئولوژیک آسیبپذیرتر از آن هستند که معمولاً تصور میشود. این تحلیل بر پایه مطالعات روابط بینالملل درباره معضل امنیتی اتحادها و ناهمترازی ادراکی استوار است؛ وضعیتی که در آن اختلافات کوچک میان همپیمانان در شرایط فشار خارجی به بحران تبدیل میشود.
زمینه ژئوپلیتیک منطقه، امروز به گونهای است که هر اختلاف کوچک میان همپیمانان میتواند اثر بزرگ پیدا کند. سه روند اصلی این محیط را شکل میدهد. ابتدا فشار فزاینده اسرائیل بر قفقاز و تلاش برای ایجاد فاصله میان محورهای مسلمان منطقه. دوم محاصره ایران و احتمال گسترش درگیریها که هر شکاف در همسایگی شمالی را برای تهران تهدیدآمیز میسازد. سوم درگیری عربستان با نیروهای انصارالله و نقش ترکیه در توافقهای دفاعی با ریاض که ثبات محورهای همپیمان را ضروری کرده است. این روندها فضایی ایجاد میکنند که در آن اختلافات هویتی میان آنکارا و باکو از حوزه اجتماعی فراتر میروند و به حوزه امنیتی سرریز میکنند.
نگاهی به سوابق تاریخی روابط دو کشور نشان میدهد که اختلاف جدید بیسابقه نیست اما کیفیت آن متفاوت است. در سال ۱۳۸۸ اختلاف بر سر قراردادهای انرژی ظاهر شد. در سال ۱۳۹۲ تنش بر سر شبکه گولن به سطح دیپلماتیک رسید. در سال ۱۳۹۸ اختلافات فرهنگی و آموزشی بروز کرد و در سال ۱۴۰۳ تنشهای رسانهای و هویتی مشاهده شد. تنشهای پیشین عمدتاً ماهیت ژئوپلیتیک یا اقتصادی داشتند در حالی که تنش کنونی بر سر ممنوعیت پوشش در مدارس که از شهریور ۱۴۰۵ آغاز شد ماهیت هویتی دارد. اگرچه دولت ترکیه تلاش میکند این تنش تعمیق نشود، لیکن همین ویژگی آن را از موارد قبلی متمایز و بالقوه خطرناکتر میسازد زیرا به تعریف تهدید در سطح اجتماعی مربوط میشود.
کانون این تحلیل در شکاف هویتی میان دو کشور نهفته است. جمهوری آذربایجان از دهه هفتاد شمسی به دلیل تجربه جنگ قرهباغ و بنا به دلایل دیگر سیاسی، امنیتی و … رویکرد سکولار سختگیرانهای در پیش گرفته است. نمادهای مذهبی در فضاهای عمومی به ویژه مدارس با حساسیت بالایی مواجه میشوند. در مقابل ترکیه پس از ۱۳۸۱ دورهای را آغاز کرد که اسلام اجتماعی و سیاسی در آن نقش پررنگتری یافت. این دو مسیر دو ادراک متفاوت از امنیت اجتماعی پدید آوردهاند. آنچه برای باکو نماد حفظ سکولاریسم و جلوگیری از نفوذ ایدئولوژیک است، برای بخشی از جامعه سیاسی ترکیه محدودیت بر حق پوشش و هویت دینی تلقی میشود. اختلاف بر سر پوشش در مدارس در واقع اختلاف بر سر تعریف تهدید است نه بطور خاص مقررات آموزشی.
این شکاف در خلأ رخ نداده است. سه بازیگر اصلی در تشدید آن نقش دارند. اسرائیل با روابط امنیتی و انرژی عمیق با باکو و حضور در سازوکارهای منطقهای میتواند از اختلافات هویتی برای تضعیف انسجام محورهای مسلمان بهره ببرد. ایران که خود در محاصره هوایی زمینی و دریایی قرار دارد هر شکاف در قفقاز را تهدیدی مستقیم میداند و نسبت به روابط باکو با تلآویو حساسیت نشان میدهد. عربستان که درگیر جنگ با انصارالله است به ثبات محورهای همپیمان نیاز دارد و ترکیه شریک دفاعی آن محسوب میشود. بنابراین اختلاف ترکیه و آذربایجان در فضایی چندبازیگری شکل گرفته که هر یک از بازیگران منافع خود را در مدیریت یا بهرهبرداری از این شکاف دنبال میکنند.
نظریههای روابط بینالملل توضیح میدهند چرا این اختلاف میتواند بحرانزا شود. معضل امنیتی اتحادها نشان میدهد همپیمانان همواره میان ترس از رهاشدگی و ترس از گرفتارشدن در تعارضات طرف مقابل نوسان میکنند. ناهمترازی ادراکی نیز وضعیتی است که در آن دو طرف یک واقعیت واحد را به گونهای متفاوت تفسیر میکنند و این تفسیرها به تدریج فاصله میگیرند.مطالعات هویت اجتماعی امنیتی نیز تاکید دارند که اتحادهای مبتنی بر هویت مشترک در برابر اختلافات فرهنگی آسیب پذیرترند زیرا هویت مشترک همزمان منبع انسجام و منبع حساسیت است. در شرایط فشار خارجی این اختلافات کوچک به سرعت بزرگ میشوند و از حوزه اجتماعی به حوزه امنیتی منتقل میگردند.
ایده اصلی این یادداشت مفهوم همترازی نرم است. همترازی نرم شامل چهار لایه است: همترازی ادراکی همترازی هویتی همترازی رسانهای و همترازی اجتماعی فرهنگی.
این مفهوم در ادبیات جدید مدیریت اتحادها مطرح شده و بر این فرض استوار است که اتحادهای هویتمحور نیازمند سازوکارهایی فراتر از همکاری نظامی و اقتصادی هستند تا اختلافات اجتماعی ایدئولوژیک به بحران ژئوپلیتیک تبدیل نشوند. ترکیه و آذربایجان در شرایط کنونی نیازمند چنین سازوکاری هستند تا شکاف ادراکی موجود مدیریت شود و به نقطه آسیبپذیر در معماری امنیتی منطقه تبدیل نشود.
جمعبندی تحلیلی نشان میدهد که اختلاف اخیر بر سر پوشش در مدارس آذربایجان بیش از یک مسئله داخلی یا فرهنگی است. این رخداد آشکار ساخت که اتحادهای مبتنی بر هویت مشترک در برابر اختلافات اجتماعی آسیبپذیرند. در بستر فشارهای خارجی کنونی از قفقاز تا خلیج فارس این آسیبپذیری میتواند به بحران تبدیل شود. فهم و مدیریت شکاف ادراکی میان دو کشور شرط لازم برای حفظ انسجام اتحاد در شرایط متغیر منطقه است.
ح
نظرات خوانندگان