خیال خاورمیانه ترک
نظم جدید خاورمیانه؛ جاهطلبی پرخطر ترکیه

اندیشکده زاویه – ترجمه اختصاصی: از زمان حمله حماس به اسرائیل در ۷ اکتبر ۲۰۲۳، آینده خاورمیانه به شدت مورد بحث و جدل قرار گرفته است. نظم پیشینِ متمرکز بر خلیج فارس، عربستان سعودی و امارات متحده عربی را در تلاش برای ایجاد ثبات و شکلدهی به منطقه با استفاده از سیاست اقتصادی و عادیسازی روابط با دشمنان سابق در ایران، اسرائیل، ترکیه و سوریه قرار داده بود. سه سال جنگ در غزه و اخیراً در ایران و خلیج فارس، این پروژه نظمسازی را به شدت مختل کرده و حس عمیقی از عدم قطعیت در مورد آنچه در آینده رخ خواهد داد، ایجاد کرده است.
ترکیه، مانند هر قدرت بزرگ دیگری در خاورمیانه، تلاش کرده است تا این خلا را پر کند. پیش از سال ۲۰۲۳، نفوذ آنکارا رو به کاهش بود؛ پس از سالها انزوای دیپلماتیک پس از قیامهای عربی، این کشور تازه شروع به ترمیم روابط خود با بازیگران اصلی منطقهای کرده بود. اما در چند سال گذشته، ترکیه به خاطر سیاستهایش در سوریه و دیپلماسی منطقهایاش، حمایت آمریکا را به دست آورده است و با پیگیری روند صلح با حزب کارگران کردستان (پ.ک.ک)، گروهی شبهنظامی که دههها علیه دولت ترکیه شورش کرده است، تلاش کرده است تا جبهه داخلی خود را ایمن کند. اخیراً، در ماه اوت، پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه اتحاد دفاعی مکه را امضا کردند، یک توافق امنیتی جمعی که جایگاه منطقهای ترکیه را نهادینه میکند و این کشور را مستقیماً به جنگ عربستان سعودی با حوثیها میکشاند.
استراتژی ترکیه پس از ۷ اکتبر، جایگاه این کشور را به عنوان یک وزنه سنگین منطقهای احیا کرده است. اما این کشور قادر به دستیابی به هدف بزرگتر خود، یعنی ایجاد نظم به شیوه خود، نیست. ترکیه، مانند دیگر رهبران مشتاق منطقه، فاقد قدرت لازم برای تحمیل یک چارچوب امنیتی جدید به تنهایی است. تلاشهای نوپای آن برای ایجاد چنین چارچوبی، مانند پیمان جدید مکه، صرفاً باعث میشود کشورهای خارج از این بلوک احساس ناامنی کنند و بیثباتی را تشدید کنند. بنابراین، بلندپروازانهترین اقدامات ترکیه برای رهبری منطقهای احتمالاً بیاثر یا حتی نتیجه معکوس خواهد داشت. تا زمانی که پویاییهای امنیتی به شدت نظامی و با حاصل جمع صفر خاورمیانه باقی بماند، بهتر است آنکارا بر منافع نزدیکتر به خود که قدرت محافظت از آنها را دارد، تمرکز کند.
ریسک و پاداش
این اولین باری نیست که ترکیه تلاش کرده است نظم خاورمیانه وسیعتری را شکل دهد. آنکارا قیامهای عربی در اوایل دهه ۲۰۱۰ را به عنوان یک فرصت تاریخی میدید. حزب حاکم عدالت و توسعه (AKP) تحول سیاسی که منطقه را فرا گرفته بود، «به قدرت رسیدن مردم» توصیف کرد و دولت ترکیه انتظار داشت که انتخابات نهایی در کشورهای عربی که با اعتراضات به لرزه درآمد، احزاب همسو با اخوان المسلمین را که از نظر ایدئولوژیکی همدل بودند و پیوندهای عملی با حزب عدالت و توسعه داشتند، به قدرت برساند. این تفکر وجود داشت که ظهور دولتهای دوست، نفوذ ترکیه را در منطقه افزایش میدهد.
با این حال، این امیدها خیلی زود از بین رفت. محمد مرسی، رئیس جمهور وابسته به اخوان المسلمین مصر، در سال ۲۰۱۳ سرنگون شد و شرط بندی ترکیه روی جنبش مخالفان در سوریه با چسبیدن بشار اسد به قدرت شکست خورد. ترکیه منزوی شد. محور رقیبی متشکل از مصر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی به روابط ترکیه با اخوان المسلمین اعتراض کرد و به دنبال محدود کردن نفوذ آنکارا بود. این گروه مواضع ترکیه را در سراسر خاورمیانه، شمال آفریقا، شرق مدیترانه و شاخ آفریقا به چالش کشید و عملاً در نبردهای نیابتی با ترکیه در درگیریهای لیبی، سومالی و سوریه جنگید.
سپس، حملات ۷ اکتبر ۲۰۲۳، دوره دیگری از تحولات را آغاز کرد. از آن زمان، برخی تغییرات به نفع ترکیه بوده است. مهمترین آنها فروپاشی رژیم اسد در سوریه در دسامبر ۲۰۲۴ به دست گروههای مخالف به رهبری هیئت تحریر الشام است. ترکیه مسلماً بیش از هر کشور دیگری در پی تغییر رژیم در دمشق سرمایهگذاری کرده بود؛ این کشور سالها به گروههای مخالف کمک میکرد. با این حال، با گذشت سالها، این هدف به طور فزایندهای دور از دسترس به نظر میرسید. سایر قدرتهای بزرگ منطقه با بقای رژیم کنار آمدند و حتی آنکارا برای جلوگیری از کنار گذاشته شدن، شروع به بررسی ایجاد روابط حسنه با اسد کرد. سقوط اسد، بخت و اقبال ترکیه را یک شبه تغییر داد و به آن سطحی از نفوذ در سوریه داد که بیش از یک دهه از آن بیبهره بود.
تلاشهای ترکیه برای عادیسازی روابط منطقهای نتایج متفاوتی به همراه داشته است.
تحولات دیگر برای آنکارا خطرناکتر از قبل شد. سیاست خارجی اسرائیل پس از ۷ اکتبر قاطعتر و تجدیدنظرطلبانهتر شد و اهداف امنیتی گسترده آن با اهداف ترکیه در تضاد قرار گرفت. انتقاد شدید رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه، از سیاستهای اسرائیل در غزه، روابط را تیره کرد و زمانی که ترکیه جای پای خود را در سوریه پس از اسد گسترش داد و اسرائیل حضور نظامی آنکارا را در آنجا به عنوان یک تهدید مستقیم دید، روابط بیش از پیش رو به وخامت گذاشت. با ادامه حملات اسرائیل به مواضعی در سوریه – حملاتی که آنکارا محکوم کرده است – خطر تشدید تنشها تنها در حال افزایش است. یک محاسبه اشتباه از هر طرف میتواند منجر به درگیری مستقیم بین نیروهای اسرائیل و ترکیه شود.
در همین حال، جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، برای ترکیه دو سر باخت بوده است. در حالی که توجه تهران به جای دیگری معطوف شده است، آنکارا از عقبنشینی ایران از سوریه و فرصت مقابله با نفوذ باقیماندهاش در عراق استقبال کرده است. ترکیه همچنین هیچ علاقهای به این ندارد که یک ایران مسلح به سلاح هستهای، موازنه قدرت منطقهای را بر هم بزند. با این حال، چشمانداز هرج و مرج در مرز شرقی ترکیه، در صورت سقوط رژیم ایران، اضطراب واقعی را در آنکارا ایجاد کرده است، همانطور که این احتمال وجود دارد که اگر رژیم از جنگ سالم بیرون بیاید، ایران جسورتر شود.
در این محیط پیچیده، آنکارا یک استراتژی سهجانبه را برای محافظت از منافع امنیتی خود دنبال کرده و امیدوار است از فرصتهایی که این تحولات ایجاد کرده است، بهرهبرداری کند. از زمان بازگشت دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا به قدرت، اردوغان ترکیه را به ایالات متحده نزدیکتر کرده و سعی کرده از رابطه خود با واشنگتن برای پیشبرد سیاستهای منطقهای آنکارا استفاده کند. ترکیه همچنین با تلاش برای ترمیم روابط با عربستان سعودی، مصر و سایر کشورهای کلیدی عربی در اوایل دهه 2020، با هدف ایجاد یک بلوک منطقهای گستردهتر، به عادیسازی منطقهای ادامه داده است. و در داخل کشور، آنکارا فرآیند «ترکیه بدون ترور» را آغاز کرد، تلاشی برای حل و فصل درگیری با پ.ک.ک در داخل و خارج از ترکیه، که دشمنان ترکیه مدتهاست با مسلح کردن گروههای کرد یا حمایت سیاسی از آنها از آن سوءاستفاده میکنند.
کوتاهی
برخی از سیاستهای آنکارا ثمربخش بودهاند. برای مثال، نزدیکی به واشنگتن را در نظر بگیرید. روابط نزدیک اردوغان با ترامپ به جلب حمایت ایالات متحده از نقش گستردهتر ترکیه در سوریه کمک کرد. ترکیه یکی از چهار کشوری بود که واشنگتن برای کمک به مذاکره در مورد توافق آتشبس پیشنهادی ایالات متحده برای اکتبر ۲۰۲۵ بین اسرائیل و حماس، وارد عمل کرد و در نتیجه، ترامپ پیشنهاد داد و اردوغان کرسیای در هیئت صلح برای بازسازی غزه که توسط رئیسجمهور ایالات متحده تشکیل شده بود، پذیرفت. ترکیه نقش فعالی در میانجیگری بین ایالات متحده و ایران در طول جنگ اخیر ایفا کرده است. و ترامپ علناً از اتحاد دفاعی مکه حمایت کرد و آن را «بزرگ، جسورانه و مهم» خواند. همه اینها به رسمیت شناختن اهمیت منطقهای ترکیه توسط واشنگتن، تمایل دولت ایالات متحده برای حمایت از برخی از اولویتهای آنکارا و عزم ترکیه برای ارتقای جایگاه خود اشاره دارد.
با این حال، محدودیتهای غیرقابل انکاری برای تلاش ترکیه برای نفوذ وجود دارد. به عنوان مثال، در اجلاس فوریه 2026 هیئت صلح، ترکیه از شرکت در استقرار برنامهریزیشده نیروهای بینالمللی و آموزش پلیس در غزه کنار گذاشته شد – نشانهای از اینکه گرم شدن روابط با واشنگتن برای غلبه بر اعتراضات اسرائیل به حضور نظامی ترکیه در سرزمینهای فلسطینی کافی نبوده است. در سوریه، به طور مشابه، حمایتی که ترکیه از دولت ترامپ دریافت کرده است، مانع از حملات نظامی اسرائیل به اهداف سوری در نزدیکی مواضع ترکیه نشده است. به عبارت ساده، ترکیه نتوانسته است از رابطه خود با دولت ترامپ برای غلبه بر محدودیتی که مخالفان اسرائیل برای دامنه نقش منطقهای ترکیه قائل هستند، استفاده کند.
آنکارا بیشترین نفوذ را زمانی دارد که از درگیریهای خاورمیانه دور بماند.
تلاشهای ترکیه برای عادیسازی روابط منطقهای نیز نتایج متفاوتی به همراه داشته است. مطمئناً احیای روابط دیپلماتیک با بازیگران مهمی مانند عربستان سعودی به نفع ترکیه است. اما اتحادهایی که آنکارا با این کشورها برقرار میکند، ترکیه و منطقه را در معرض خطر ناامنتر شدن قرار میدهد، نه بیشتر. پیمان مکه با پاکستان و عربستان سعودی میتواند در نهایت به تشدید بلوکهای رقیب و افزایش تنشهای منطقهای منجر شود. ترکیه اصرار دارد که این اتحاد علیه هیچ کشور خاصی نیست و پیشنهاد کرده است که مصر، سوریه یا حتی ایران در نهایت میتوانند به آن بپیوندند. اما در عین حال، ایران، اسرائیل و حوثیها میتوانند آن را به عنوان یک تهدید ببینند و سعی کنند تعهد اعضای آن را آزمایش یا تضعیف کنند.
علاوه بر این، این پیمان میتواند ترکیه را وارد جنگهای کشورهای دیگر کند. این احتمال اکنون که پارلمان ترکیه این توافق را تصویب کرده و حوثیها حملات خود را به عربستان سعودی تشدید میکنند، مطرح است. دولت ترکیه اصرار داشته است که هرگونه حمایت نظامی که ارائه میدهد، محدود به بازدارندگی، اشتراکگذاری اطلاعات و همکاری دفاعی-صنعتی خواهد بود. با این حال، عربستان سعودی اکنون به دنبال کمک پاکستان و ترکیه در زمینه دفاع هوایی و حفاظت از سرزمین است و این سه کشور توافق کردهاند که نیروها را برای استقرار سریع آماده کنند. اعزام نیروهای ترکیه به عربستان سعودی همچنان نیاز به تصویب جداگانه پارلمان دارد. اگر پارلمان اجازه دهد، حتی یک استقرار محدود، خطر کشاندن ترکیه به یک درگیری منطقهای گستردهتر را به همراه خواهد داشت.
نوعی چارچوب امنیتی منطقهای ضروری است. مشکل این است که هیچ کشوری در منطقه، از جمله ترکیه، قدرت تحمیل نظم امنیتی به بقیه را ندارد، بنابراین هر زمان که کسی تلاش کند، کشورهای دیگر احساس تهدید میکنند. یک چارچوب همکاری غیررسمی که برای همه کشورهای منطقه باز باشد – و از اعضای آن بخواهد به جای تعهد به دفاع متقابل، به عدم تجاوز متعهد شوند – ممکن است بهتر عمل کند. اما تشکیل و عملکرد چنین ائتلافی نیاز به اعتمادی دارد که دولتهای منطقه ندارند. شکستن این بنبست احتمالاً مستلزم آن است که ایالات متحده نقش سازندهتری نسبت به سالهای اخیر ایفا کند – نه صرفاً تأیید هر ترتیب منطقهای که پدیدار میشود، همانطور که ترامپ با پیمان مکه انجام داد، یا فشار آوردن به کشورها برای عادیسازی روابط با اسرائیل بدون انتظار تغییر سیاستهای اسرائیل در عوض، همانطور که ترامپ نیز انجام داده است. در عوض، واشنگتن، شاید با کمک پکن، باید رقبای منطقهای مانند ایران و عربستان سعودی را مجبور به انجام اقدامات اعتمادسازی کند که یک چارچوب امنیتی فراگیر را در درازمدت قابل اجرا کند. بدون این فشار خارجی، بلوکهای امنیتی محدودتری که در منطقه پدیدار میشوند، تنها منجر به بیثباتی بیشتر خواهند شد.
با تکیه بر نقاط قوت خود بازی کنید
قویترین کارتهای آنکارا در نزدیکی خود ترکیه قرار دارند. روند صلح با کردها از فوریه ۲۰۲۵، زمانی که عبدالله اوجالان، رهبر زندانی پ.ک.ک، از این گروه شبهنظامی خواست تا خلع سلاح شوند، به کندی پیش رفته است. اما پیشرفت محسوسی حاصل شده است. در ماه مه ۲۰۲۵، پ.ک.ک اعلام کرد که منحل خواهد شد. در سوریه، نیروهای کرد در حال ادغام در ارتش سوریه هستند و مظلوم عبدی، فرمانده یگانهای مدافع خلق، یک گروه مسلح کرد وابسته به پ.ک.ک، در ماه اوت به عنوان مشاور رئیس جمهور منصوب شد. گذار پس از جنگ سوریه همچنان شکننده است و آشتی بین دمشق و شبهنظامیان کرد در شمال شرقی ممکن است به همان اندازه که مدیون تلاشهای داخلی ترکیه برای صلح با پ.ک.ک است، مدیون فشار آمریکا نیز باشد. اما برای ترکیه، ادغام نهایی نیروهای کرد سوریه در دولت سوریه، خطری را که آنکارا در داشتن یک نهاد کردی مستقل و مسلح در مرز جنوبی خود میدید، از بین میبرد. و با توجه به روابط نزدیک امنیتی و اقتصادی که آنکارا با دمشق برقرار کرده است، و همچنین گامهای سیاسی و قانونی که دولت میتواند در داخل برای تکمیل انحلال پ.ک.ک و تعمیق اصلاحات دموکراتیک بردارد، ترکیه توانایی حفظ این تحولات دلگرمکننده را دارد.
سیاستهای منطقهای ترکیه زمانی بیشترین موفقیت را دارند که این کشور از نقاط قوت خود استفاده کند – نه زمانی که سعی در اعمال نفوذ خود در منطقه دارد. در دهه اول قرن بیست و یکم، آنکارا با میانجیگری بین سوریه و اسرائیل و بین جناحهای فلسطینی، گسترش تعامل اقتصادی خود در شام و پیشنهاد پروژههایی برای اتصال زیرساختهای انرژی و حمل و نقل منطقه، نفوذ واقعی خود را ایجاد کرد. در همین حال، قدرت نظامی زمانی که برای اهداف خاص، مانند تأمین امنیت مرز با سوریه، به کار گرفته شود، بیشترین اثربخشی را داشته است. این ترکیب فرمول برنده ترکیه است: دیپلماسی و توسعه اقتصادی برای گسترش نفوذ خود و نیروی محدود برای محافظت از منافع اصلی خود. در مقابل، تعهدات گسترده و نامحدود، خطر کشاندن ترکیه به درگیریهای منطقهای را بدون افزایش امنیت آن به همراه دارد.
امروزه، پایبندی به یک فرمول مؤثرتر به معنای عقبنشینی از سیاستهای منطقهای نیست. بلکه به معنای تعیین اولویتها و برنامهریزی بلندمدت است. تحکیم روند صلح با کردها، حفظ سرمایهگذاری واشنگتن در ثبات سوریه، مدیریت خطر رویارویی با اسرائیل در سوریه و حفظ روابط سازنده با دولت منطقهای کردستان در شمال عراق و دولت عراق در بغداد، کلید حفظ امنیت مرزهای ترکیه هستند و در توان ترکیه برای دستیابی به آنها قرار دارند. آنکارا میتواند در مواقعی که فرصتهایی برای پیشبرد روندهای صلح پیش میآید، به استفاده از تجربه خود در میانجیگری ادامه دهد. همچنین میتواند با گسترش روابط تجاری و حمایت از پروژههای زیرساختی منطقهای مانند جاده توسعه عراق-اروپا و شبکه خط لوله پیشنهادی که خلیج فارس را به اردن، سوریه و ترکیه متصل میکند، ارتباط اقتصادی را ارتقا دهد. اگر بتواند بدون تعهد رسمی وارد عمل شود، نیازی به اجتناب از همکاری امنیتی با خلیج فارس نیز ندارد. با این حال، در تمام این تلاشها، آنکارا باید به یاد داشته باشد که بیشترین نفوذ را زمانی دارد که از درگیریهای منطقه دور بماند.
جنگهای فزاینده خاورمیانه و بلوکهای رقیب میتواند حفظ سیاست امنیتی محدودتر ترکیه را امروز دشوارتر از گذشته کند. دفاع از منافع آنکارا و ایفای نقش سازنده در یک منطقه بیثبات، نیازمند تعادلی دقیق است. بهترین راهی که ترکیه میتواند به ثبات منطقهای کمک کند، ممکن است اجتناب از تلاش برای انجام کارهای زیاد باشد.
منبع: فارن افرز
م
نظرات خوانندگان (۲)
اردوغان سال هاست دنبال تشکیل دنیای ترک در منطقه است ولی موانع آن زیاد است. حتی اگر ایران هم نباشد اسرائیل هرگز اجازه چنین چیزی را نمیدهد که اردوغن ترکیه را یکه تاز منطقه کند
عجب نظمی شود این نظم خاورمیانه هر کی میرسه یه نظم هم با خودش میاره