ترکیه در مسیر بازتعریف سیاستهای منطقه‌ای
تحولات شتابان در باب‌المندب و هرمز، جهش نرخ انرژی، ریزش بورس استانبول، کاهش ذخایر ارزی و تحریم‌های آمریکا علیه بانک‌ها و هواپیمایی ایران، آنکارا را به بازتعریف اولویت‌های منطقه‌ای وادار کرده است. این یادداشت با خوانش نوواقع‌گرایی و نهادگرایی واقع‌گرا نشان می‌دهد چگونه ترکیه میان توازن قوا، امنیت اقتصادی و همراهی تاکتیکی با واشنگتن، مسیر تازه‌ای طراحی می‌کند و ایران باید سبد اقتصادی و مبادی مرزی خود را متنوع سازد.
سهیل فرهمند – کارشناس مسائل ترکیه
اندیشکده زاویه: در طی هفته‌های گذشته شاهد تغییر رفتار در سیاستهای منطقه‌ای و جهانی دولت ترکیه با جمهوری اسلامی ایران بودیم که این تغییرات شامل لغو مجوز فعالیت شعب بانک ملت در ترکیه، ممنوعیت پروازهای ماهان ایر به ترکیه و لغو خدمات و پروازها در مسیر ایران و ترکیه بودند. اما تحولات منطقه‌ای نظیر کنترل تنگه باب المندب توسط انصار الله یمن، تحولات داخلی ترکیه نظیر افزایش نرخ انرژی و سقوط ارزش بوس استانبول و غیره و همچنین بازیگری فعال آمریکا در منطقه در این نوع رفتار آنکارا بی تاثیر نبوده است.
چارچوب نظری
در این یادداشت سعی خواهد شد تا با کاربست روش نو واقع‌گرایی و نهادگرایی واقع‌گرا تغییر سیاستهای اخیر منطقه‌ای ترکیه را توصیف و تحلیل کنیم.
بسته شدن تنگه باب المندب و هرمز و افزایش نرخ انرژی در ترکیه
پس از شروع ناگهانی درگیری‌های شدید میان انصار الله یمن و طرفین ائتلاف سعودی و اماراتی در یمن و تغییر کنترل ژئوپلیتیکی در این منطقه و پیشروی‌های انصار الله یمن در برابر ائتلاف سعودی و اماراتی و در نهایت تسلط بر چند بندر مهم این کشور نظیر بندر مخا و کنترل کامل بر تنگه باب المندب ضمن تشدید درگیری‌ها در این منطقه، سبب افزایش قیمت جهانی انرژی به ویژه نفت شد.
در کنار این رخداد جمهوری اسلامی ایران نیز جهت برتری میدانی در برابر محور اسرائیلی-آمریکایی مجددا ضمن بستن تنگه هرمز کنترل‌های شدیدتری بر این منطقه اعمال کرد. این تحولات سریع منطقه‌ای علاوه بر تاثیر بر نرخ انرژی بر حوزه ترانزیت کالا، انرژی و غیره در سطح منطقه‌ای و جهانی با دور شدن مسیر ترانزیت دریایی و افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل اثرگذار بود. این عوامل بر کشور ترکیه که یکی از طرفین ذی‌نفع در معادلات منطقه غرب آسیا به شمار می‌آید نیز اثر گذاشته و طی چند هفته نرخ انرژی به ویژه گازوئیل با عبور از 100 لیره و پس از آن بنزین در این کشور رشد کم سابقه‌ای را تجربه کرد که پس از این موج افزایش قیمت بر سایر حیطه‌های زندگی عموم جامعه این کشور ادامه پیدا کرده است. لذا این مسئله را می‌توان نخستین مولفه‌های حرکت سیاست خارجی ترکیه به سمت بازتعریف اولویت‌ها ارزیابی کرد.
ضربه به ساختار بورس ترکیه و کاهش شدید ذخیره منابع ارزی
از سوی دیگر در عین حال که در سطح منطقه شاهد تحولات سریع ژئوپلیتیک میدانی و تغییر معادلات منطقه‌ای بودیم که ترکیه نیز از اثرات آن متاثر بود. در داخل کشور ترکیه نیز ناگهان شاهد ریزش ارزش اکثر واحدهای سهامی بورس استانبول در طی یک هفته بودیم که ضرر قابل توجهی در بورس این کشور بود. اما پس از چند روز با صدور یک بیانیه مشترک از سوی وزارت دادگستری این کشور و هیئت مدیره بورس استانبول بیش از 150 مظنون مرتبط با پرونده خرابکاری در بورس استانبول دستگیر شدند که بنا بر اعلام منابع رسمی بیش از 10 تن از مظنونین تبعه اسرائیل و یا مرتبط با موساد بوده اند. این گزاره نقطه‌ای حائز اهمیت می‌شود که در شرق دریای مدیترانه و سوریه میان آنکارا و تل‌آویو تعارض منافع رخ می‌دهد و در نبرد میان انصار الله یمن در برابر ائتلاف سعودی و اماراتی به صورت مستقیم با عربستان سعودی به واسطه پیمان مکه و با اسرائیل به صورت غیر مستقیم در راستای حمایت از حاکمیت ریاض تعامل منافع رخ می‌دهد. همچنین از سوی دیگر کاهش شدید ذخیره منابع ارزی بانک مرکزی ترکیه و افزایش نرخ ارز در بازار ترکیه نیز در چینش سیاستهای فعلی این کشور در سطح منطقه نقش داشته است.
هشدار عملی آمریکا علیه منافع اقتصادی ترکیه و تشدید تحریم‌ها علیه ایران عامل موثر در تغییر رفتار آنکارا
پس از اعلام وزارت خزانه داری ایالات متحده آمریکا مبنی بر قرار گرفتن بانک سرمایه‌گذاری گلدن گلوبال استانبول در لیست تحریم‌های این وزارتخانه به اتهام همکاری اقتصادی با جمهوری اسلامی ایران در رفع تحریم‌ها و کمک‌های مالی به شبکه‌های محور مقاومت در منطقه، با مصادره 6 صندوق مالی سهام این بانک در بورس استانبول توسط صندوق بیمه سپرده‌ها نخستین رفتار جدی دولت ترکیه با استفاده از اعمال قدرت به وسیله نهادهای تحت نظارت خود بودیم. پس از این رخداد، محمد شیمشک وزیر اقتصاد و دارایی ترکیه نیز طی یک مصاحبه مطبوعاتی از نحوه پرداخت بدهی‌های خود به جمهوری اسلامی ایران در راستای تجارت انرژی به صورت ارسال کالا و دارو به ایران خبر داد که نوعی تغییر رفتار اقتصادی آنکارا در سطح تعاملات منطقه‌ای در قبال تهران به شمار می‌رود. در این پی لغو مجوز فعالیت شعب بانک ملت در ترکیه توسط شورای تنظیم و مقررات بانک مرکزی ترکیه به استناد ماده 71 قانون مقررات بانکی این کشور نمونه دیگر از استفاده مطلوب و کم هزینه آنکارا در تغییر رفتار خود در قبال تهران است. همچنین پس از اعمال تحریم‌های شدید علیه ساختار هواپیمایی ایران توسط آمریکا، سازمان فرودگاه‌های دولتی ترکیه از ممنوعیت پروازهای ماهان ایر به ترکیه و لغو خدمات و پروازهای شرکت هوایی ترکیش ایرلاین در مسیر ایران و ترکیه تا اطلاع ثانوی خبر داد.
نتیجه‌گیری
ضمن اینکه پس از تحولات منطقه‌ای در تنگه باب المندب نخستین مولفه‌های حرکت سیاست خارجی ترکیه به سمت بازتعریف اولویت‌ها مشاهده شد و همچنین خرابکاری‌های مالی در ترکیه به واسطه اسرائیل که نمی‌تواند تصادفی یا ناگهانی باشد، بلکه بخشی از طراحی محور اسرائیلی-آمریکایی جهت کشاندن ترکیه به معادلات سخت منطقه است، بخشی از مسیر تغییر سیاستهای منطقه‌ای ترکیه بر اساس توازن قوا، حفظ امنیت ملی و اقتصادی خود باشد.
اما پس از بازیگری آمریکا در قبال ایران در حوزه اقتصادی، ترکیه با درک تشدید تحول معادلات منطقه‌ای و جهت حفظ توازن قوای یاد شده با استفاده مطلوب از نهادهای اجرایی خود در راستای توازن رفتار سیاسی خود در یک هزینه فایده سطحی و بنا بر اقتضائات روز صحنه بین‌الملل حفظ امنیت ملی و اقتصادی خود را با همراهی اقتصادی و دیپلماتیک با واشنگتن سنجید.
بنابراین جمهوری اسلامی ایران نیز در قبال چینش سبد اقتصادی و مبادی مرزی خود باید تغییر رویکردی مبتنی بر منافع ملی اتخاذ کند، لذا با توجه به وجود ظرفیت‌ها در شمال و شرق کشور با تقویت همکاری با ارمنستان در حوزه انرژی، صادرات و واردات به تک یا دو بعدی بودن این حوزه در داخل تنوع بخشیده شود و با همکاری با افغانستان در حوزه تبادل کالا و انرژی نیز همکاری‌های موثری به عمل آورد.
