امنیتیشدن خزر و تغییر موازنه قدرت در اوراسیا
دریای خزر در آستانه جنگ؛ منازعات نیابتی و رقابت قدرتها

اندیشکده زاویه – ترجمه اختصاصی: در حالی که توجه بسیاری از جهان به جنگ در خلیج فارس و بحران پیرامون تنگه هرمز معطوف شده است، یکی دیگر از حوزههای حیاتی راهبردی، یعنی دریای خزر، به تدریج به عرصه جدیدی از رقابتهای ژئوپلیتیکی تبدیل میشود. دریای خزر به عنوان پناهگاه امن، از نظر انرژی، تجارت و لجستیک برای کشورهای ساحلی خود اهمیت زیادی داشته است.
از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، این کشورها توافق کردند که از حضور نیروهای مسلح غیرساحلی جلوگیری کنند که این امر استقلال و ثبات منطقهای را تضمین میکرد. این چارچوب، کشورهایی مانند آذربایجان، ترکمنستان و قزاقستان را قادر ساخت تا پروژههای بلندپروازانه زیرساختهای دریایی و حمل و نقل را در امتداد حوضه پیش ببرند، مسیر ترانزیتی کریدور میانی را تقویت و دریای خزر را به عنوان محور اتصال اوراسیا قرار دهند.
امنیتیسازی دریای خزر
تحولات اخیر در امنیت دریای خزر، پیامدهای بلندمدتی فراتر از منطقه دارد. در پسزمینه دو درگیری بزرگ، جنگ روسیه و اوکراین و همچنین ایالات متحده و ایران، این حوزه دریایی با چالشهایی بیسابقهای روبرو شده است. در سال ۲۰۲۵، پهپادهای اوکراینی به سکوی نفتی فیلانوفسکی روسیه حمله کردند که اولین حمله از این نوع در دریای خزر بود. چند ماه بعد، در مارس ۲۰۲۶، موشکهای اسرائیلی داراییهای دریایی ایران در بندر انزلی را هدف قرار دادند که انتقاد شدید سایر کشورهای ساحلی را برانگیخت. این حوادث منجر به حملات مجدد پهپادهای اوکراینی به مواضع ایران شد که واکنش تند تهران را برانگیخت.
از دیدگاه کیف، با دلیل نزدیکی تهران به مسکو، حمله به داراییهای نظامی آن توجیهپذیر است. با این وجود، از دیدگاه تهران، این اقدامات مورد تایید غرب، تلاشهای عمدی برای فرسایش تواناییهای آن و کاهش نفوذش در دریای خزر تلقی میشود.
با تغییر جغرافیای جنگ روسیه و اوکراین و تداوم درگیری ایالات متحده و ایران، حوزه دریای خزر در معرض خطر تبدیل شدن به صحنه جدیدی از عملیات نظامی فشرده قرار دارد. چنین تحولی زیرساختهای حیاتی انرژی منطقه را تضعیف کرده و کریدورهای تجاری شرق و غرب را مختل میکند. برای بازیگران اصلی منطقهای، به ویژه ایران و روسیه، دریای خزر به طور سنتی در مقایسه با خلیج فارس یا دریای سیاه جایگاه ثانویه داشته است. این بیتوجهی نسبی ناشی از این واقعیت است که خزر چالشهای امنیتی کمتری را ایجاد کرده که عمدتاً به دلیل اجماع چندین دههای کشورهای ساحلی مبنی بر ممنوعیت حضور قدرتهای غیرمنطقهای در دریای خزر است.
با این وجود، اوضاع به طور اساسی تغییر کرد و در مارس ۲۰۲۶، جتهای جنگنده اسرائیلی عملیات هوایی دوربرد را برای هدف قرار دادن کشتیها و ساختمانهای نیروی دریایی ایران در دریای خزر انجام دادند. این حملات به قایقهای موشکانداز ایران از جمله زیرساختهای دریایی ساحلی در اطراف بندر انزلی، آسیب رساند و در نتیجه مسائل امنیتی در این حوزه را برای سایر کشورهای منطقه، یعنی آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان، پیچیدهتر کرد.
کریدور میانی و ژئواکونومیک خزر
در طول دهه گذشته، کشورهای مذکور سرمایهگذاریهای سنگینی در ساخت زیرساختهای دریایی و انرژی در دریای خزر انجام دادهاند و توسعه مسیر ترانزیتی «کریدور میانی» را تقویت کردهاند. این کریدور که از چین تا آسیای مرکزی، قفقاز و سپس تا ترکیه امتداد دارد، پیوندهای تجاری تاریخی شرق و غرب را حفظ و همچنین مسیر جایگزین مناسب ارائه میدهد. هرچند این کشورها مشارکتهای انرژی و تجاری از طریق حوزه خزر را در اولویت قرار دادهاند و نیروهای دریایی خود را تقویت کرده و بین شرق و غرب مانور میدهند، اما همین حوزه به طور همزمان به سکوی راهبردی برای محور ایران-روسیه در جریان درگیریهای اخیر تبدیل شده است.
برای روسیه و ایران، مسیر دریای خزر نه تنها همکاری در حوزه انرژی و جریانهای تجاری را تسهیل میکند، بلکه جابجایی فناوریها و مواد مرتبط با حفظ اقتصاد جنگی هر دو کشور مانند اجزای پهپاد و فناوریهای دومنظوره را نیز فراهم میکند. بنابراین، از نظر محور روسیه-ایران، مسیر دریای خزر یک گره حیاتی در ساختار تابآوری عمل میکند که زیربنای همگرایی راهبردی بلندمدت بین این دو کشور است. با این وجود، هر دو طرف نگران هستند که در پنج سال گذشته، توازن قدرت بلندمدت از تهران و مسکو در حال تغییر است، زیرا سایر کشورهای ساحلی تلاشهای بسیاری را برای بازسازی ناوگانهای خود برای مقابله با تهدیدات بالقوه و محافظت از داراییهای راهبردی آغاز کردهاند.
حملات اخیر پهپادهای دوربرد اوکراین علیه شرکت نظامی-صنعتی روسیه، پالایشگاه نفت، انبار سوخت و روانکنندهها و کشتیهای حمل و نقل، محدودیتهای قدرت دریایی مسکو و کاهش نفوذ منطقهای آن را آشکار کرد. آسیبپذیری مشابهی در ناتوانی ایران جهت محافظت از داراییهای دریایی خود در جریان آخرین موج حملات پهپادهای اوکراینی مشاهده شد. به این ترتیب، جایگاه تاریخی دریای خزر به عنوان «پناهگاه امن» برای محور مسکو-تهران زیر سوال رفته است.
ایران و روسیه در واکنش به این امر، احتمالا تلاشها برای جلوگیری از حملات پهپادی آینده اوکراین به زیرساختهای دریایی، تحویل قطعات نظامی از طریق مسیر دریای خزر را افزایش دهند. اگرچه روسیه برای این همکاری ارزش بالایی قائل است، اما ایران در حال حاضر ظرفیت محدودی برای تحویل مقادیر قابل توجهی سلاح دارد.
در واقع، پویاییهای ژئوپلیتیکی در حال تحول سراسر اوراسیای، همراه با شکافهای امنیتی، بازیگران غیرمنطقهای مانند اوکراین و اسرائیل را مجبور کرد تا حوزه دریای خزر را به صحنه جنگ بیافزایند. چشمانداز سرایت درگیری به منطقه دریای خزر و کشورهای ساحلی آن، بازیگران منطقهای را ترغیب کرده تا نوسازی گسترده نیروهای دریایی و سیستمهای دفاع هوایی را دنبال و در فناوریهای پیشرفته سرمایهگذاری کنند و همزمان به دنبال اتحادهای جدید مانند مشارکت نوظهور آذربایجان-قزاقستان باشند.
معماری امنیتی جدید
در سالهای اخیر، امنیت حوزه دریای خزر به دغدغه اصلی تقریباً همه کشورهای ساحلی تبدیل شده که بیشتر ناشی از ضرورت حفاظت از مسیرهای تجاری است. گسترش سریع کریدور میانی و توسعه زیرساختهای حیاتی دریایی در امتداد این محور که در برابر حملات هوایی بالقوه بسیار آسیبپذیر هستند، بر ضرورت تضمین حفاظت از آن تأکید میکند. در نتیجه، این درک فزاینده وجود دارد که انعطافپذیری و ظرفیت مسیرهای زمینی به عنوان زیربنای این کریدور ترانزیتی باید تقویت شود تا امنیت بلندمدت آن تضمین شود. با توجه به اختلال مداوم در زنجیرههای تأمین جهانی به دلیل درگیریهای جاری در اروپا و خاورمیانه، اختلال در کریدور میانی عواقب وخیمی هم برای کشورهای غربی و هم برای کشورهای آسیای مرکزی محصور در خشکی خواهد داشت.
اخیراً، آذربایجان، ترکیه و قزاقستان چارچوب همکاری جدیدی با هدف افزایش هماهنگی در رزمایشهای نظامی مشترک، مانورهای دریایی و سیستمهای پدافند هوایی معرفی کردند. به عنوان مثال، در سال ۲۰۲۳، رزمایشهای دریایی تاکتیکی مشترک در بخش آذربایجانی دریای خزر بین نیروهای دریایی آذربایجان و قزاقستان در نزدیکی باکو برگزار شد. این رزمایشها پایه و اساس یک قالب امنیتی بین منطقهای جدید را بنا نهادند، و اهمیت اتحادهای منطقهای بین «قدرتهای متوسط» مانند آذربایجان و قزاقستان را برای حفظ ثبات در دریای خزر نیز آشکار کردند.
فراتر از قالبهای دوجانبه، طرفین همچنین چارچوب سازندهای در سازمان کشورهای ترک (OTS) ایجاد کردهاند که نه تنها همکاریهای نظامی را تعمیق میبخشد، بلکه راه را برای گسترش روابط اقتصادی و تجاری بین کشورهای عضو هموار میکند و در نتیجه نقش راهبردی مسیر کریدور میانی را ارتقا میدهد.
اهمیت کریدور میانی بهویژه در سایه روند صلح میان آذربایجان و ارمنستان و تلاشهای جاری برای راهاندازی «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بینالمللی» (TRIPP) بار دیگر دوچندان شده است. این مسیر به عنوان بخش کلیدی ترانزیت تجاری از طریق گرجستان و بنادر دریای سیاه آن عمل میکند و ارتباط میان قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی را به طور چشمگیری ارتقا دهد.
با این حال، ماهیت چندوجهی این کریدور که ترکیبی از راهآهن، بزرگراهها و خطوط دریایی است، تأمین امنیت جامع آن را پیچیدهتر میسازد. با وجود تمام مکانیسمهای هماهنگی و ابتکارات مشترک منطقهای، همچنان این ابهام پابرجاست که ایران و روسیه چه واکنشی به توسعه تدریجی کریدور میانی، بهویژه پروژه TRIPP در حوزه دریای خزر نشان خواهند داد.
ف
نظرات خوانندگان