Hazar’ın Güvenlikleştirilmesi ve Avrasya’da Güç Dengesinin Değişimi
Hazar Denizi Savaşın Eşiğinde; Vekâlet Çatışmaları ve Güç Rekabeti

Zaviye Enstitüsü – Özel çeviri: Dünyanın büyük bölümünün Basra Körfezi’ndeki savaşa ve Hürmüz Boğazı çevresindeki krize odaklandığı bir dönemde, bir başka kritik stratejik alan olan Hazar Denizi de giderek yeni bir jeopolitik rekabet sahasına dönüşüyor. Hazar Denizi, güvenli bir sığınak olarak kıyıdaş ülkeleri açısından enerji, ticaret ve lojistik bakımından büyük önem taşıyor.
Sovyetler Birliği’nin dağılmasından bu yana söz konusu ülkeler, kıyıdaş olmayan silahlı güçlerin varlığını engelleme konusunda mutabakata vardı; bu durum bölgesel bağımsızlık ve istikrarı güvence altına aldı. Bu çerçeve, Azerbaycan, Türkmenistan ve Kazakistan gibi ülkelerin havza boyunca iddialı denizcilik ve ulaştırma altyapısı projelerini ilerletmesine, Orta Koridor’un transit güzergâhını güçlendirmesine ve Hazar Denizi’ni Avrasya bağlantısının merkezine yerleştirmesine olanak sağladı.
Daha fazlasını okuyun: Hazar, enerji koridorlarını kontrol etmek için ABD’nin yeni çatışma sahası
Hazar Denizi’nin güvenlikleştirilmesi
Hazar Denizi’nin güvenliğindeki son gelişmelerin bölgenin ötesine uzanan uzun vadeli sonuçları bulunuyor. Rusya-Ukrayna savaşı ile ABD ve İran arasındaki çatışmanın oluşturduğu iki büyük savaşın arka planında, bu deniz alanı eşi görülmemiş zorluklarla karşı karşıya kalmış durumda. 2025 yılında Ukrayna’ya ait insansız hava araçları, Rusya’nın Filanovskiy petrol platformuna saldırdı; bu, Hazar Denizi’nde türünün ilk örneğiydi. Birkaç ay sonra, Mart 2026’da İsrail füzeleri, İran’ın Anzali Limanı’ndaki deniz varlıklarını hedef aldı ve diğer kıyıdaş ülkelerin sert eleştirilerine yol açtı. Bu olaylar, Ukrayna’ya ait insansız hava araçlarının İran mevzilerine yönelik yeni saldırılar düzenlemesiyle sonuçlandı ve Tahran’ın sert tepkisini çekti.
Kiev açısından, Tahran’ın Moskova’ya yakınlığı nedeniyle onun askerî varlıklarına saldırmak meşru görülebilir. Bununla birlikte Tahran açısından, Batı’nın onay verdiği bu eylemler, kapasitesini aşındırmaya ve Hazar Denizi’ndeki nüfuzunu azaltmaya yönelik kasıtlı girişimler olarak değerlendiriliyor.
Rusya-Ukrayna savaşının coğrafyasının değişmesi ve ABD ile İran arasındaki çatışmanın sürmesiyle birlikte, Hazar Denizi havzası yeni bir yoğun askerî operasyon sahasına dönüşme riskiyle karşı karşıya. Böyle bir gelişme, bölgenin kritik enerji altyapısını zayıflatacak ve doğu-batı ticaret koridorlarını sekteye uğratacaktır. Bölgedeki başlıca aktörler, özellikle İran ve Rusya açısından Hazar Denizi, geleneksel olarak Basra Körfezi veya Karadeniz’e kıyasla ikincil bir konumda olmuştur. Bu görece ihmalin nedeni, büyük ölçüde Hazar’ın daha az güvenlik sorunu yaratması ve bunun da esas olarak kıyıdaş ülkelerin yabancı güçlerin Hazar Denizi’ndeki varlığını yasaklama yönündeki onlarca yıllık mutabakatından kaynaklanmasıdır.
Bununla birlikte durum temelden değişti ve Mart 2026’da İsrail savaş uçakları, Hazar Denizi’ndeki İran gemileri ve deniz kuvvetlerine ait binaları hedef almak üzere uzun menzilli hava operasyonları gerçekleştirdi. Bu saldırılar, İran’ın füze botlarının yanı sıra Anzali Limanı çevresindeki kıyı denizcilik altyapısı da dâhil olmak üzere çeşitli unsurlara zarar verdi ve bunun sonucunda bu havzadaki güvenlik meseleleri bölgedeki diğer ülkeler, yani Azerbaycan, Kazakistan ve Türkmenistan açısından daha da karmaşık hâle geldi.
Daha fazlasını okuyun: ABD ve İsrail’in İran’a karşı savaşı gölgesinde Hazar Denizi’nde yeni kriz
Orta Koridor ve Hazar’ın jeoekonomisi
Son on yıl boyunca söz konusu ülkeler, Hazar Denizi’nde denizcilik ve enerji altyapısı inşasına büyük yatırımlar yaptı ve “Orta Koridor” transit güzergâhının geliştirilmesini güçlendirdi. Çin’den Orta Asya’ya, Kafkasya’ya ve oradan da Türkiye’ye uzanan bu koridor, Doğu ile Batı arasındaki tarihsel ticaret bağlarını korumanın yanı sıra uygun bir alternatif güzergâh da sunuyor. Bu ülkeler Hazar havzası üzerinden enerji ve ticaret ortaklıklarını önceliklendirmiş, donanmalarını güçlendirmiş ve Doğu ile Batı arasında manevra alanı yaratmış olsalar da aynı havza, son çatışmalar sırasında eş zamanlı olarak İran-Rusya ekseni için stratejik bir platforma dönüştü.
Rusya ve İran açısından Hazar Denizi güzergâhı yalnızca enerji alanındaki iş birliğini ve ticaret akışlarını kolaylaştırmakla kalmıyor, aynı zamanda her iki ülkenin savaş ekonomisini sürdürmesiyle bağlantılı teknoloji ve malzemelerin, örneğin insansız hava aracı bileşenleri ile çift kullanımlı teknolojilerin transferini de mümkün kılıyor. Bu nedenle Rusya-İran ekseni açısından Hazar Denizi güzergâhı, iki ülke arasındaki uzun vadeli stratejik yakınlaşmanın temelini oluşturan dayanıklılık mimarisinde kritik bir düğüm işlevi görüyor. Bununla birlikte her iki taraf da son beş yılda uzun vadeli güç dengesinin Tahran ve Moskova aleyhine değişmekte olduğundan endişe duyuyor; zira diğer kıyıdaş ülkeler, potansiyel tehditlerle mücadele etmek ve stratejik varlıklarını korumak amacıyla filolarını yeniden yapılandırmak için kapsamlı çabalar başlattı.
Ukrayna’nın Rusya’nın askerî-sanayi kompleksine, petrol rafinerilerine, yakıt ve madeni yağ depolarına ve nakliye gemilerine yönelik son dönemde gerçekleştirdiği uzun menzilli insansız hava aracı saldırıları, Moskova’nın deniz gücünün sınırlılıklarını ve bölgesel nüfuzundaki gerilemeyi gözler önüne serdi. Ukrayna’nın son İHA saldırıları dalgası sırasında İran’ın kendi deniz varlıklarını koruyamaması da benzer bir kırılganlığı ortaya koydu. Böylece Hazar Denizi’nin Moskova-Tahran ekseni için tarihsel bir “güvenli sığınak” niteliği sorgulanmaya başladı.
İran ve Rusya’nın buna karşılık, Ukrayna’nın deniz altyapısına yönelik gelecekteki İHA saldırılarını önlemek amacıyla askerî parçaların Hazar Denizi güzergâhı üzerinden sevkini artırma çabalarına girişmeleri muhtemeldir. Rusya bu iş birliğine büyük değer verse de İran’ın şu anda kayda değer miktarda silah sevk etme kapasitesi sınırlıdır.
Aslında Avrasya genelinde dönüşen jeopolitik dinamikler ve güvenlik açıkları, Ukrayna ve İsrail gibi bölge dışı aktörleri Hazar Denizi havzasını savaş sahasına dâhil etmeye zorladı. Çatışmanın Hazar Denizi bölgesine ve kıyıdaş ülkelerine sıçrama ihtimali, bölgesel aktörleri deniz kuvvetlerini ve hava savunma sistemlerini kapsamlı biçimde modernize etmeye, ileri teknolojilere yatırım yapmaya ve aynı zamanda Azerbaycan-Kazakistan arasında gelişmekte olan ortaklık gibi yeni ittifaklar aramaya teşvik etti.
Yeni güvenlik mimarisi
Son yıllarda Hazar Denizi havzasının güvenliği, büyük ölçüde ticaret güzergâhlarının korunması gerekliliğinin etkisiyle, neredeyse tüm kıyıdaş ülkelerin başlıca gündem maddesine dönüştü. Orta Koridor’un hızla genişlemesi ve potansiyel hava saldırılarına karşı son derece savunmasız olan bu güzergâh boyunca kritik deniz altyapısının geliştirilmesi, söz konusu koridorun korunmasının güvence altına alınması gerekliliğini vurgulamaktadır. Bunun sonucunda, bu transit koridorun temelini oluşturan kara güzergâhlarının dayanıklılığının ve kapasitesinin, uzun vadeli güvenliğinin sağlanması amacıyla güçlendirilmesi gerektiğine ilişkin farkındalık giderek artmaktadır. Avrupa ve Orta Doğu’da devam eden çatışmalar nedeniyle küresel tedarik zincirlerindeki kesintiler sürerken, Orta Koridor’da yaşanacak bir aksama hem Batılı ülkeler hem de denize kıyısı olmayan Orta Asya ülkeleri açısından ağır sonuçlar doğuracaktır.
Son dönemde Azerbaycan, Türkiye ve Kazakistan, ortak askerî tatbikatlar, deniz tatbikatları ve hava savunma sistemleri alanlarında koordinasyonu artırmayı amaçlayan yeni bir iş birliği çerçevesi ortaya koydu. Örneğin 2023 yılında Azerbaycan ve Kazakistan deniz kuvvetleri arasında Hazar Denizi’nin Azerbaycan kesiminde, Bakü yakınlarında ortak taktik deniz tatbikatları düzenlendi. Bu tatbikatlar, yeni bir bölgelerarası güvenlik formatının temelini attı ve Azerbaycan ile Kazakistan gibi “orta ölçekli güçler” arasındaki bölgesel ittifakların Hazar Denizi’nde istikrarın korunması açısından taşıdığı önemi de ortaya koydu.
Taraflar, ikili formatların ötesinde, Türk Devletleri Teşkilatı (OTS) bünyesinde de yapıcı bir çerçeve oluşturdu. Bu çerçeve yalnızca askerî iş birliğini derinleştirmekle kalmıyor, aynı zamanda üye ülkeler arasındaki ekonomik ve ticari ilişkilerin genişletilmesinin önünü açarak Orta Koridor güzergâhının stratejik rolünü güçlendiriyor.
Orta Koridor’un önemi, özellikle Azerbaycan ile Ermenistan arasındaki barış süreci ve “Uluslararası Barış ve Refah için Trump Güzergâhı”nı (TRIPP) hayata geçirmeye yönelik devam eden çabalar ışığında yeniden artmıştır. Bu güzergâh, Gürcistan ve Karadeniz limanları üzerinden gerçekleştirilecek ticari transitin kilit bir unsuru olarak işlev görmekte ve Güney Kafkasya ile Orta Asya arasındaki bağlantıyı önemli ölçüde güçlendirmektedir.
Bununla birlikte, demiryolları, karayolları ve deniz hatlarının bir bileşiminden oluşan bu koridorun çok modlu niteliği, kapsamlı güvenliğinin sağlanmasını daha karmaşık hâle getirmektedir. Tüm koordinasyon mekanizmalarına ve ortak bölgesel girişimlere rağmen, İran ve Rusya’nın Orta Koridor’un, özellikle de Hazar Denizi havzasındaki TRIPP projesinin kademeli olarak gelişmesine nasıl tepki vereceği konusundaki belirsizlik sürmektedir.
F
Okur yorumları