Ukrayna Savaşı ve Avrasya’da Güç Dengesinin Değişimi
Ukrayna Savaşı Rusya’nın Orta Asya ve Güney Kafkasya’daki Nüfuzunu Nasıl Etkiledi?

Zaviye Enstitüsü: Ukrayna savaşı, Doğu Avrupa’daki askerî bir çatışmanın ötesinde, Avrasya’daki jeopolitik düzenin dönüşümünde bir dönüm noktası hâline gelmiştir. Bunun Rusya açısından en önemli sonucu, Orta Asya ve Güney Kafkasya’dan tamamen çekilmesi değil, Moskova’nın tekel konumunun aşınması ve bu iki bölgenin güvenlik ve siyasi kurallarını belirleme kapasitesinin azalması olmuştur.
Buna karşılık Çin, Orta Asya’da; Türkiye, Güney Kafkasya’da; ABD ve Avrupa Birliği ise her iki bölgede nüfuzlarını genişletmek için daha fazla fırsat elde etmiştir. Bununla birlikte ekonomik, enerji, göç ve altyapı alanlarındaki bağımlılıklar hâlâ Rusya’nın önemli kaldıraçları niteliğindedir. Dolayısıyla temel eğilim, Moskova’nın bölgesel denklemlerden dışlanması değil, Rusya’nın hâkimiyetinden çok taraflı dengelemeye geçiş olarak değerlendirilmelidir.
Orta Asya; güvenlik nüfuzunun azalması ve ekonomik bağımlılığın sürmesi
Rusya’nın Şubat 2022’de (Bahman 1400) Ukrayna’ya yönelik saldırısı, Moskova’nın Orta Asya cumhuriyetlerinin güvenlik garantörü olarak itibarını zayıflatmıştır. Rusya’nın askerî kaynaklarını Ukrayna cephesine yoğunlaştırması, çevresindeki krizleri yönetme kapasitesini sınırlamıştır. Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü’nün rolünün azalması ve Tacikistan ile Kırgızistan’da konuşlu askerlerin bir bölümünün Ukrayna savaşına sevk edilmesi, bu dönüşümün göstergeleri arasındadır.
Bununla birlikte, güvenlik nüfuzundaki azalma ekonomik nüfuzun çöküşü anlamına gelmemektedir. Rusya’nın Orta Asya ile ticareti 2025 yılında yaklaşık 51 milyar dolara ulaşmıştır. Bu artışın bir bölümü, Rusya’ya yönelik yaptırımlar koşullarında ticaret güzergâhlarının değişmesinden ve malların yeniden ihraç edilmesinden kaynaklanmıştır.
Kazakistan ve Özbekistan, Moskova ile ekonomik ilişkilerini korurken çok taraflı dış politika anlayışlarını güçlendirmiştir. Bu ülkeler, Rusya’ya bağımlılığın yerini başka bir güce münhasır bağımlılığın almasını istememektedir.
Çin; Orta Asya’daki en büyük nispi kazanan
Çin, Rusya’nın göreli güç boşluğundan yararlanarak ekonomik ve altyapısal nüfuzunu genişletmiştir. Çin’in Orta Asya ile ticareti 2025 yılında yaklaşık 106 milyar dolara ulaşmıştır; bu rakam Rusya’nın bölgeyle ticaretinden çok daha fazladır. Demir yolu hatlarının geliştirilmesi, enerjiye, stratejik madenlere ve ulaştırma koridorlarına yapılan yatırımlar Pekin’in konumunu güçlendirmiştir.
Bununla birlikte, Rusya ile Çin’in bölgedeki ilişkileri yalnızca rekabetçi değildir. Moskova hâlâ güvenlik kapasitesine ve tarihî bağlara sahiptir; Pekin ise bölgenin güvenliğine ilişkin tüm maliyetleri üstlenmeden ekonomik nüfuzunu geliştirmeyi tercih etmektedir.
Stratejik sonuç, Rusya ile Çin arasında eşitsiz ve kırılgan bir iş bölümünün şekillenmekte olduğudur: Çin daha baskın bir ekonomik güç hâline gelirken Rusya, güvenlik ve siyasi rolünü korumaya çalışmaktadır.
Güney Kafkasya; Rusya’nın en belirgin jeopolitik geri çekilişi
Rusya’nın Güney Kafkasya’daki nüfuzunun zayıflaması, Orta Asya’ya kıyasla daha belirgin olmuştur. Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Eylül 2023’te Karabağ’ı geri alması ve Rusya’nın etkili bir müdahalede bulunmaması, Moskova’nın bölgesel güvenlik düzenlemelerinin garantörü olarak itibarını zedelemiştir.
Ermenistan da 2024 yılında Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü’ne katılımını askıya alarak güvenlik ortaklarını çeşitlendirme yönünde kademeli olarak ilerlemiştir. Diğer yandan Azerbaycan Cumhuriyeti, Türkiye ile stratejik iş birliğine dayanarak Moskova karşısında daha geniş bir manevra alanı elde etmiştir.
Ermenistan ile Azerbaycan Cumhuriyeti arasında Ağustos 2025’te (Mordad 1404) imzalanan Washington anlaşmaları ve TRIPP olarak adlandırılan güzergâh planı, ABD’nin Kafkasya’nın transit denklemlerine daha aktif biçimde girdiğinin göstergesidir. ABD Başkan Yardımcısı’nın Şubat 2026’da (Bahman 1404) Ermenistan ve Azerbaycan’ı ziyaret etmesi de bu yönelimi güçlendirmiştir.
Bununla birlikte, Rusya’nın Ermenistan’daki ve Gürcistan’ın Abhazya ile Güney Osetya bölgelerindeki askerî varlığı, Moskova’nın hâlâ baskı araçlarına sahip olduğunu göstermektedir.
Daha fazla okuyun: Moskova tekelinden sonra Kafkasya; garantörsüz bir dengeye geçiş
Koridor rekabeti; jeopolitik gücün askerî alandan ekonomik alana aktarılması
Ukrayna savaşının en önemli sonuçlarından biri, Orta Koridor’un, Trans-Hazar güzergâhının ve Orta Asya’nın Rusya’dan geçmeden Avrupa’ya bağlanmasının öneminin artmasıdır. Avrupa Birliği, Çin ve Türkiye, farklı saiklerle bu ağın geliştirilmesini desteklemektedir.
Bununla birlikte, 2026 yılında Orta Doğu’da yaşanan askerî gelişmeler ve güney güzergâhlarındaki güvensizlik, Rusya güzergâhlarının tamamen ikame edilmesinin zor olduğunu göstermiştir. Sonuç olarak Moskova, nüfuzunu korumak için coğrafi konumundan ve transit kapasitesinden hâlâ yararlanabilir.
Stratejik görünüm ve önümüzdeki üç senaryo
Birinci senaryo, Rusya’nın aşınmasının sürmesi: Ukrayna savaşının uzaması, yaptırımlarla birlikte Çin’in, Türkiye’nin ve Batı’nın nüfuzunun genişlemesine ve bölge ülkelerinin karar alma bağımsızlığının artmasına yol açacaktır.
İkinci senaryo, Rusya’nın kısmi dönüşü: Ukrayna’daki gerilimin azalması ve askerî ve ekonomik kaynakların serbest kalması, Moskova’nın nüfuzunun bir bölümünü yeniden kazanmasına imkân sağlayabilir; ancak geçmişteki tekel konumuna dönülmesi olası değildir.
Üçüncü senaryo, çok kutuplu düzenin pekişmesi: En muhtemel senaryo, Rusya, Çin, Türkiye ve Batı’nın aynı anda rekabet etmek ve iş birliği yapmak zorunda kalacağı akışkan bir dengenin oluşmasıdır. Orta Doğu Konseyi’nin Eylül 2026 tarihli analizi de Orta Asya’nın çok kutupluluğa doğru ilerleyişini vurgulamaktadır.
Daha fazla okuyun: ABD’nin askerî yardımında yüzde 80’lik düşüş; 16 milyar dolarlık askıya almadan 300 Patriot füzesi talebinin reddine
Sonuç
Ukrayna savaşı, Rusya’nın nüfuzunu hegemonik konumdan etkili güçlerden biri konumuna geriletmiştir. Bu değişim Güney Kafkasya’da daha çok güvenlik ve siyasi nitelik taşırken, Orta Asya’da esas olarak artan ekonomik ve diplomatik rekabet biçiminde ortaya çıkmıştır.
Bu gelişme İran için hem fırsatlar hem de tehditler yaratmaktadır. Rusya’nın tekel konumunun zayıflaması, bölge cumhuriyetleriyle bağımsız ilişkilerin geliştirilmesine olanak sağlamaktadır; ancak Türkiye, Çin ve ABD’nin nüfuzunun genişlemesi ve transit güzergâhların değişmesi, İran’ın jeoekonomik konumunu baskı altına alabilir.
İran İslam Cumhuriyeti, Rusya ile stratejik etkileşim ve koordinasyonun yanı sıra, Kuzey–Güney Koridoru’nun güçlendirilmesine, Orta Asya ile doğrudan iş birliğinin genişletilmesine, Ermenistan ile stratejik bağların korunmasına ve Azerbaycan Cumhuriyeti ile ilişkilerin geliştirilmesine dayalı dengeli bir politika izlemelidir. Amaç, büyük güçler arasındaki rekabete yalnızca tepki vermek değil, İran’ı Avrasya bağlantı ağının vazgeçilmez bir aktörüne dönüştürmek olmalıdır.
M
Okur yorumları