Güney Kafkasya'nın Jeoekonomisi
Nahçıvan’ın Dış Ticareti; Zengezur Senaryosunda İran’ın Stratejik Gereklilikleri

Zaviye Enstitüsü: Nahçıvan Devlet İstatistik Komitesi’nin 2026 yılının ilk beş ayına ve ilk yarısına ilişkin verileri, “kapalı ancak gelişmekte olan” bir ekonomi modelini ortaya koymaktadır. Bölgenin toplam dış ticaret hacmi, ihracatta yüzde ۲۳ ve ithalatta yüzde ۲۰ oranındaki çift haneli artışla birlikte 70.5 milyon dolara ulaşmıştır. Bu büyümeye rağmen Nahçıvan’ın dış ticaret açığı, makine ve altyapı ekipmanı ithalatına olan yüksek bağımlılığın göstergesidir. Hâlihazırda Nahçıvan’ın ticaret mimarisine üç ana aktör hâkimdir: yüzde ۵۵ payla Türkiye, yaklaşık yüzde ۳4.5 payla İran ve yüzde ۱۲ payla Rusya ve Bağımsız Devletler Topluluğu ( CIS) bloğu. Bu not, “Zengezur Koridoru”nun İran’ın koridor tekelini tehdit etmesine rağmen, “Aras Koridoru” stratejisinin hayata geçirilmesi ve “enerji alanında karşılıklı bağımlılığın pekiştirilmesi” sayesinde İran’ın stratejik üstünlüğünü koruyabileceğini savunmaktadır.
Mevcut Durumun Anatomisi: Nahçıvan Ticaretinin Üç Ayağı
Nahçıvan’ın dış ticaret yapısı, üç bölgesel güç arasında asimetrik biçimde bölünmüştür. Birinci ticaret ortağı olarak Türkiye, pazarın yüzde ۵۵’ine hâkimdir; sanayi makineleri, elektrikli ekipmanlar ve tekstil hammaddelerinin başlıca tedarikçisi rolünü üstlenirken, Nahçıvan’ın maden taşlarını ve maden suyunu absorbe etmektedir. İkinci ayakta yer alan İran İslam Cumhuriyeti, yaklaşık yüzde ۳4.5’lik payıyla yalnızca inşaat malzemeleri ve petrokimya ürünleri tedarik etmekle kalmamakta, aynı zamanda lojistik kolaylaştırıcı olarak Nahçıvan’ın hayati destek unsuru konumunda bulunmaktadır. Üçüncü ayak olan Rusya ve Bağımsız Devletler Topluluğu ise yüzde ۱۲’lik payıyla Nahçıvan’ın tarım ürünlerinin (patates, soğan ve meyve konsantresi) başlıca varış noktası ve tahıl, kereste ve tıbbi ekipman gibi stratejik malların tedarikçisidir. Burada dikkat çekici husus, üçüncü ayağın (Rusya ve BDT ile Nahçıvan arasındaki) ticari mübadelelerinin yüzde ۱۰۰’ünün tamamen İran’ın demiryolu ve karayolu güzergâhlarından geçmesidir. Bu durum İran’ı Nahçıvan’ın “ekonomik solunumunu denetleyen” bir konuma yerleştirmektedir.
Zengezur Meydan Okuması: Coğrafi Tekelden Lojistik Rekabete Geçiş
Zengezur Koridoru’nun (Ermenistan’ın güneyinden kara geçişi) hayata geçirilmesi, Güney Kafkasya’nın jeoekonomik mimarisindeki başlıca fay hattıdır. Bu güzergâhın gerçekleşmesi İran’ı üç temel tehditle karşı karşıya bırakacaktır: Birincisi, Rusya ve BDT ile Nahçıvan arasındaki ticari mübadelelerin transit döngüsünden İran’ın çıkarılması; bu da gıda güvenliği ve hayati girdiler üzerindeki kaldıracı Tahran’ın elinden alacaktır. İkincisi, Hazar Denizi’ne doğrudan bağlantının sağlayacağı ölçek ekonomisi nedeniyle Türk şirketlerinin manevra kapasitesinin artması; bu durum İran’ın Nahçıvan’daki mevcut pazar payına meydan okuyabilir. Üçüncüsü, Bakü’nün Nahçıvan’a bağlantısında Bileşvar ve Culfa sınır güzergâhlarının stratejik ağırlığının azalmasıdır. Bununla birlikte, “rakibi abartma” tuzağına düşülmemelidir. Zengezur; aşılması güç dağlık topoğrafya, demiryolunun yeniden inşası için yüksek maliyetler ve güvenlik ile gümrük kontrollerinin işleyişine ilişkin belirsizlikler gibi yapısal sorunlarla karşı karşıyadır. Bu unsurlar, güzergâhın kısa ve orta vadede tam ve güvenli biçimde işletilmesini kuşkulu hâle getirmektedir.
Daha fazlasını okuyun: Zengezur Koridoru, İran’ın Güney Kafkasya’daki stratejik sınavı
Karşı Hamle Stratejisi: Tehdidi Dengeye Dönüştürmek
Zengezur senaryosuyla başa çıkabilmek için İran pasif politikalara bel bağlamamalıdır. İran’ın stratejik gereklilikleri aşağıdaki üç eksende tanımlanmaktadır:
- Aras Koridoru’nun önleyici biçimde tamamlanması: Aras güzergâhı projesi (Ağbend–Kəlalə–Culfa) en yüksek öncelikle tamamlanmalıdır. Bu güzergâh, Ermenistan’ın dağlık güzergâhlarına kıyasla düz ovalardan geçtiği için nihai taşımacılık maliyetleri bakımından önemli ölçüde daha düşüktür. İran, tercihli tarifeler uygulayarak ve ۱۲ saatin altında gümrükleme garantisi vererek bu koridoru tüccarlar için “rasyonel” bir seçenek hâline getirmelidir.
- Oyun alanının “takas ve enerji” eksenine kaydırılması: Nahçıvan’ın İran gazı ve elektriğine hayati düzeyde bağımlılığı bulunmaktadır. İran, enerji takası anlaşmalarını transit taahhütlerine bağlamalı ve eş zamanlı olarak “tahıl takası” modelini (Rus tahılının kuzey limanlarında teslim alınması ve un ya da nihai ürünün Nahçıvan sınırında teslim edilmesi) hayata geçirmelidir. Bu adım, Nahçıvan’ın gıda güvenliğini İran’ın tedarik zincirindeki varlığına bağlayacaktır.
- Değer zincirlerinin Aras Serbest Bölgesi’nde bütünleştirilmesi: Aras Serbest Bölgesi’nde faaliyet gösteren şirketler, Nahçıvan’daki yeni 10 yıllık vergi muafiyetleriyle rekabet etmek yerine “ortak üretim” modelini uygulamalıdır. Bu kapsamda hammaddelerin ve yarı mamullerin nihai montaj ve BDT ülkelerine yeniden ihracat için Aras’tan Nahçıvan’a gönderilmesi öngörülmektedir. Bu model, İran’ı yalnızca “transit ülkesi” konumundan “katma değerin ortağı” konumuna taşıyacaktır.
- Daha fazlasını okuyun: Bakü’nün Karabağ’a 18 milyar dolarlık yatırımı ve Doğu Zengezur’un ekonomik sıçraması
Sonuç ve Politika Önerileri
2026 verileri, İran toprakları olmadan Nahçıvan’ın dengeli bir şekilde varlığını sürdüremeyeceğini açıkça göstermektedir. Zengezur Koridoru fiilî bir tehdittir, ancak oyunun sonu olması zorunlu değildir. İran İslam Cumhuriyeti’nin stratejisi, “konumsal tekele dayanma” anlayışından “lojistik verimliliğe ve ekonomik karşılıklı bağımlılığa dayanma” anlayışına kaymalıdır. Aras Hızlı Müdahale Özel Görev Gücü’nün oluşturulması, BDT taşımacılık filolarına uygulanan transit tarifelerinin yeniden tasarlanması ve Erivan ile Bakü’ye yönelik eşzamanlı diplomasinin güçlendirilmesi, İran’ın bu stratejik bölgedeki istikrarının temel sütunlarını oluşturmaktadır. Jeoekonomi sahasında coğrafya sermayedir; ancak nihai kazananı “verimlilik” belirler.
D
Okur yorumları