خیز لندن در قفقاز جنوبی
ابعاد، اهداف و پیامدهای شراکت راهبردی انگلیس و آذربایجان در قفقاز جنوبی

اندیشکده زاویه: امضای سند مشارکت راهبردی میان جمهوری آذربایجان و انگلیس در ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶ (21 آبان) در دوبلین یکی از تحولات مهم در حوزه مناسبات و معادلات قفقاز جنوبی است. این توافق در شرایطی شکل گرفته که قفقاز جنوبی پس از تحولات قرهباغ، روند عادیسازی روابط باکو و ایروان و رقابت بر سر مسیرهای ترانزیتی، وارد مرحله تازهای از معادلات ژئوپلیتیکی شده است. در چنین فضایی، لندن تلاش میکند جایگاه خود را از یک شریک اقتصادی و انرژی به بازیگری تأثیرگذار در ترتیبات سیاسی، امنیتی و ارتباطی منطقه ارتقا دهد.
نخستین هدف انگلیس، تثبیت و گسترش منافع اقتصادی است. حضور طولانیمدت شرکت بریتیش پترولیوم در صنعت نفت و گاز جمهوری آذربایجان، پیوندی راهبردی میان دو کشور ایجاد کرده است. بااینحال، لندن بهخوبی میداند که آینده قفقاز تنها در منابع هیدروکربنی خلاصه نمیشود. حمایت از کریدور میانی، توسعه زیرساختهای حملونقل، انرژیهای تجدیدپذیر و فناوریهای نوین نشان میدهد انگلیس به دنبال سهم بیشتری از زنجیره اتصال آسیای مرکزی به اروپا است. مسیری که در صورت توسعه، میتواند اهمیت اقتصادی و ترانزیتی جمهوری آذربایجان را افزایش دهد.
دومین مسئله، ورود تدریجی لندن به حوزه همکاریهای امنیتی است. تأکید سند بر آموزش نظامی، ارتقای توان دفاعی، مدیریت مرزها و همکاری صنایع دفاعی، بیانگر تمایل انگلیس برای عبور از روابط صرفاً اقتصادی است. البته این توافق به معنای تشکیل ائتلاف نظامی یا استقرار نیروهای انگلیسی در منطقه نیست، اما میتواند زمینهساز افزایش تعاملات دفاعی و پیوندهای نهادی میان دو کشور شود.
نکته قابلتوجه دیگر، رویکرد متفاوت لندن به جمهوری آذربایجان و ارمنستان است. انگلیس پیشتر سندی مشابه با ایروان امضا کرده بود، اما در آن، موضوعاتی مانند دموکراسی، حقوق بشر و رسانههای مستقل برجستگی بیشتری داشت. در مقابل، سند باکو عمدتاً بر همکاریهای اقتصادی، دفاعی و فناوری متمرکز است. این تفاوت نشان میدهد لندن در تنظیم روابط با بازیگران قفقاز، علاوه بر ارزشهای اعلامی، ملاحظات اقتصادی و ژئوپلیتیکی متفاوتی را دنبال میکند.
از منظر منطقهای، این تحولات را باید در چارچوب رقابت گستردهتر قدرتها بررسی کرد. کاهش نسبی نقش روسیه در برخی معادلات قفقاز پس از جنگ اوکراین، فرصت بیشتری برای تحرک دیپلماتیک بازیگران غربی فراهم کرده است. انگلیس نیز میکوشد با تقویت مناسبات همزمان با باکو و ایروان، در روند صلح، تعیین قواعد ارتباطات منطقهای و آینده مسیرهای ترانزیتی حضوری مؤثرتر داشته باشد.
برای ایران، اهمیت این مسئله فراتر از روابط دوجانبه انگلیس و آذربایجان است. هرگونه تغییر در ترتیبات ارتباطی و امنیتی قفقاز جنوبی میتواند بر منافع اقتصادی، موقعیت ترانزیتی و ملاحظات امنیتی تهران اثر بگذارد. بهویژه آنکه توسعه مسیرهای شرق به غرب، در صورت طراحی بدون مشارکت همه بازیگران منطقهای، ممکن است به افزایش رقابت ژئوپلیتیکی منجر شود.
در عینحال، نباید هرگونه همکاری باکو و لندن را الزاماً اقدامی علیه ایران تلقی کرد. جمهوری آذربایجان نیز به دنبال تنوعبخشی به شرکای خارجی و جذب سرمایه و فناوری است. آنچه برای تهران اهمیت دارد، ماهیت عملی همکاریهای دفاعی، سرنوشت مسیرهای ارتباطی و میزان رعایت حاکمیت کشورها در طرحهای منطقهای است.
در مجموع، شراکت راهبردی انگلیس و جمهوری آذربایجان را میتوان بخشی از تلاش لندن برای تبدیل نفوذ اقتصادی به حضور سیاسی و امنیتی پایدار در قفقاز جنوبی دانست. بااینحال، میزان تحقق این هدف به اجرای تعهدات و واکنش بازیگران منطقهای بستگی دارد. برای ایران نیز پاسخ مؤثر، تقویت دیپلماسی فعال، گسترش همکاریهای ترانزیتی و حفظ روابط متوازن با همسایگان است؛ رویکردی که میتواند مانع از کاهش نقش تهران در معادلات آینده قفقاز شود.
ا
نظرات خوانندگان