موج بیسابقه میل به مهاجرت در میان جوانان، زنگ خطر جدی برای آینده ترکیه
نتایج تکاندهنده پیمایش مؤسسه «ماک» ترکیه نشان میدهد میل به مهاجرت در میان جوانان ترکیه به سطحی بیسابقه (64 درصد) رسیده است. این گزارش با بررسی دیدگاه ۸ هزار نفر، از بحران عمیق در شاخصهای رضایت، آزادی و اعتماد پرده برمیدارد؛ جایی که غلبه خویشاوندسالاری بر شایستگی و تشدید دوقطبیهای سیاسی، نسل آیندهساز این کشور را در دوراهی دشوار ماندن یا رفتن قرار داده است.
اندیشکده زاویه – گزارش ویژه: نتایج تازهترین پیمایش موسسه «ماک» از بحران اعتماد، نارضایتی اجتماعی و شکاف عمیق نسلی در ترکیه پرده برداشت است که بسیار قابل تأمل است.
در روزهای اخیر بسیاری از روزنامهها و شبکههای تلویزیونی ترکیه نتایج تازهترین تحقیق میدانی موسسه معتبر «ماک» را منتشر کردند؛ نتایجی که از منظر اجتماعی و سیاسی، پیامهایی نگرانکننده برای آینده این کشور به همراه دارد.
بر اساس این پژوهش که با مشارکت ۸ هزار جوان ۱۸ تا ۲۹ ساله در ۶۲ استان از ۸۱ استان ترکیه انجام شده، تمایل به مهاجرت در میان جوانان ترک به بالاترین سطح سالهای اخیر رسیده است. دادههای این تحقیق نشان میدهد که مجموعهای از عوامل، از نگرانی درباره آینده و اشتغال گرفته تا محدودیتهای ادراکشده در حوزه آزادیهای فردی، جوانان را بیش از هر زمان دیگری به ترک کشورشان سوق میدهد.
64 درصد، آماده ترک ترکیهاند
در یکی از اصلیترین پرسشهای این نظرسنجی، از جوانان پرسیده شد: «اگر تابعیت کشور دیگری به شما اعطا شود، آیا حاضر هستید ترکیه را ترک کنید؟»
پاسخها بهروشنی از گستردگی نارضایتی حکایت داشت:
- 64 درصد: بله، ترکیه را ترک میکنم و میروم
- 14 درصد: نه، در کشور خودم میمانم
در میان مقاصد مطلوب برای مهاجرت نیز، نام کشورهای عضو اتحادیه اروپا، آمریکا، کانادا و کشورهای اسکاندیناوی بیش از دیگر گزینهها تکرار شده است.
خشم از پارتیبازی و خویشاوندسالاری
بخش دیگری از این تحقیق به نگاه جوانان نسبت به بازار کار و سازوکار استخدام اختصاص داشت. در پاسخ به این پرسش که آیا در ترکیه پارتیبازی و خویشاوندسالاری در یافتن شغل نقش دارد یا نه، نتایج بسیار قابل توجه بود:
- 74.7 درصد: پارتیبازی و خویشاوندسالاری تنها راه پیدا کردن شغل است
- 13.2 درصد: شایستگی فردی تنها راه یافتن شغل است
این ارقام نشان میدهد که بخش بزرگی از جوانان، آینده شغلی خود را نه بر پایه رقابت سالم و شایستگی، بلکه در سایه روابط و پیوندهای غیررسمی میبینند.
پروفسور دکتر دمت لوکاوغلو، رئیس گروه جامعهشناسی دانشگاه یدیتپه و از اعضای طراحی و هدایت این تحقیق، در واکنشی صریح گفت:
«وقتی 64 درصد از جوانان میخواهند برای آیندهای بهتر در خارج از کشور زندگی کنند و در عین حال 75 درصد معتقدند خویشاوندسالاری مؤثرتر از استعداد است، ما با یک بحران جدی روبهرو هستیم. نتایج این تحقیق و پژوهشهای مشابه باید مسئولان را بیدار کند.»
هویت؛ از آتاترکیسم تا گرایشهای محافظهکارانه
این پژوهش همچنین به برداشت جوانان از هویت فردی و سیاسی نیز پرداخته است. در پاسخها، 29.6 درصد از شرکتکنندگان گفتهاند که بیش از یک هویت دارند. در میان تعریفهای برجسته هویتی، گزینههای زیر بیشترین فراوانی را داشتهاند:
- آتاترکیست: 27.5 درصد
- ملیگرا-آرمانگرا: 15.8 درصد
- مذهبی: 12.2 درصد
- ملیگرای کُردی: 7.8 درصد
- لیبرال: 3.4 درصد
- سوسیالیست-کمونیست: 2.4 درصد
نکته مهم در نتایج این بخش، شکلگیری یک دوقطبی آشکار هویتی است؛ دوقطبیای که در آن، جوانان آتاترکیست و جوانان محافظهکار در برابر یکدیگر قرار گرفتهاند.
آزادی؛ مفهومی که بسیاری از جوانان آن را تجربه نمیکنند
در بخش دیگری از این پیمایش، از جوانان درباره احساسشان نسبت به آزادی پرسیده شد. پاسخها نشان میدهد که بخش قابل توجهی از آنان، خود را در فضای اجتماعی و سیاسی آزاد نمیدانند:
- 43.8 درصد: کاملاً آزاد نیستم
- 29.3 درصد: تا حدی آزادم
- 15.2 درصد: کاملاً آزادم
همچنین 53.2 درصد از پاسخدهندگان اعلام کردهاند که نمیتوانند آزادانه نظرات خود را در شبکههای اجتماعی بیان کنند؛ موضوعی که بهخوبی از محدودیت ادراکشده در فضای عمومی و مجازی حکایت دارد.
نشانههای کاهش شادی و افزایش شکاف نسلی
پیمایش موسسه ماک در بخش دیگری به وضعیت روانی و احساسی جوانان نیز پرداخته است. در پاسخ به پرسش «آیا شاد و خوشحال هستید؟» نتایج چنین بوده است:
- 27.5 درصد: خوشحال نیستم
- 23 درصد: اصلاً خوشحال نیستم
- 18.2 درصد: خوشحالم
- 7.8 درصد: خیلی خوشحالم
این آمار نشان میدهد که سهم ناراضیان و افراد فاقد رضایت عاطفی، از کسانی که خود را خوشحال توصیف کردهاند، بیشتر است.
در ادامه، موضوع شکاف نسلی نیز مورد بررسی قرار گرفته است. در پاسخ به این پرسش که آیا بزرگسالان جوانان را درک میکنند یا نه:
- 42.5 درصد: خیر، درک نمیکنند
- 38.8 درصد: تا حدی درک میکنند
این نتایج نیز تأییدی است بر وجود فاصلهای رو به گسترش میان نسل جوان و نسلهای بالاتر در جامعه ترکیه.
مشکل اصلی کجاست؟
تمایل جوانان ترکیه به مهاجرت، پدیده تازهای نیست و پیشتر نیز در تحقیقات دانشگاهی و نظرسنجیهای مختلف مورد اشاره قرار گرفته بود. با این حال، کارشناسان میگویند شدت کنونی این گرایش، در سالهای اخیر بیسابقه است.
به باور برخی تحلیلگران جامعهشناسی جوانان، یکی از دلایل اصلی افزایش نارضایتی و میل به مهاجرت، سیاستهای چند سال اخیر حزب عدالت و توسعه است؛ سیاستهایی که بهزعم آنان، مرز رقابت سیاسی را از صحنه انتخابات فراتر برده و به حوزه استخدام و فرصتهای شغلی نیز کشانده شده است.
بر اساس این نگاه، در فرآیند جذب نیرو در بخشهای مختلف، دیگر تنها رزومه علمی و مهارتی تعیینکننده نیست، بلکه مصاحبههای شفاهی و ارزیابیهای سیاسی نیز نقش پررنگی پیدا کردهاند. منتقدان میگویند در این مرحله، بیشتر به دنبال جذب جوانانی با گرایشهای همسو با حزب عدالت و توسعه و حزب حرکت ملی هستند؛ موضوعی که بارها از سوی مخالفان سیاسی نیز مورد انتقاد قرار گرفته است.
به گفته منتقدان، این روند تنها به نهادهای دولتی محدود نمانده و حتی شهرداریهای وابسته به حزب حاکم، شرکتهای خصوصی و مجموعههای صنعتی نزدیک به آن نیز در استخدام نیرو، فیلترهای سیاسی و حزبی را اعمال میکنند. نتیجه این روند، گسترش دوقطبی سیاسی به عرصههای کاری و اجتماعی و تشدید احساس بیعدالتی در میان نسل جوان است.
جمعبندی
آنچه از این نظرسنجی گسترده برمیآید، تنها یک آمادگی ساده برای مهاجرت نیست؛ بلکه نشانهای از بحران اعتماد، احساس نابرابری، محدودیت آزادی، ناامیدی شغلی و شکاف عمیق نسلی در میان جوانان ترکیه است.
وقتی اکثریت بزرگی از جوانان، آینده خود را در خارج از کشور جستوجو میکنند و در داخل، شایستهسالاری را قربانی روابط و گرایشهای سیاسی میبینند، این پیام بهروشنی به گوش میرسد که مسئله، فراتر از یک نظرسنجی ساده است:
ترکیه با یک هشدار جدی درباره آینده نسل جوان خود روبهروست.
