تلاش آمریکا برای تبدیل قفقاز جنوبی به حلقه راهبردی فشار بر ایران
جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، قفقاز جنوبی را از منطقهای پیرامونی به بخشی از محیط راهبردی بحران تبدیل کرده است. این تحول، پیوند امنیتی میان غرب آسیا و اوراسیا را آشکارتر ساخته و اهمیت کریدورهای ترانزیتی، انرژی و زیرساختهای ارتباطی را افزایش داده است. اکنون سه جمهوری قفقاز در معادلات فشار بر تهران نقشی مؤثر دارند و هر تغییر در موازنه منطقهای میتواند بر منافع و جایگاه ایران اثر بگذارد.
دکتر نیروانا مهرآیین – پژوهشگر روابط بینالملل
اندیشکده زاویه: قفقاز جنوبی در دهههای اخیر از جایگاه سنتی خود بهعنوان یک منطقه حائل میان قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای فاصله گرفته و به یکی از مهمترین کانونهای شکلدهنده معادلات ژئوپلیتیکی اوراسیا تبدیل شده است. قرار گرفتن این منطقه در محل تلاقی خاورمیانه، دریای خزر، دریای سیاه و آسیای مرکزی، موجب شده است که هر تحول امنیتی در پیرامون آن، آثار خود را فراتر از مرزهای جغرافیایی منطقه بر جای بگذارد.
قفقاز دیگر صرفاً یک فضای انتقال انرژی یا گذرگاه ارتباطی میان شرق و غرب نیست، بلکه به عرصهای برای رقابت همزمان بر سر امنیت، انرژی، ترانزیت، فناوری، نفوذ سیاسی و بازتعریف نظم منطقهای تبدیل شده است. در چنین شرایطی، روابط جمهوری اسلامی ایران با کشورهای قفقاز جنوبی نیز دیگر صرفاً در چارچوب همسایگی جغرافیایی، مناسبات دوجانبه یا همکاریهای اقتصادی قابل تحلیل نیست، بلکه باید آن را بخشی از تحولات گستردهتر محیط امنیتی اوراسیا دانست؛ محیطی که در آن تغییر رفتار هر بازیگر میتواند پیامدهایی فراتر از حوزه ملی خود ایجاد کند.
جنگ مشترک ایالات متحده آمریکا و رژیم اسرائیل علیه جمهوری اسلامی ایران، این واقعیت را بیش از هر زمان دیگری آشکار کرد که قفقاز جنوبی دیگر یک بازیگر منفعل در تحولات منطقهای نیست، بلکه به یکی از متغیرهای مؤثر در بازتعریف موازنه قدرت پیرامون ایران تبدیل شده است. برخلاف بسیاری از بحرانهای گذشته که آثار آنها عمدتاً در جغرافیای خاورمیانه محدود میماند، این جنگ نشان داد که مرز میان زیرسامانههای امنیتی غرب آسیا و قفقاز جنوبی تا حد زیادی از میان رفته و امنیت این دو حوزه به یکدیگر وابسته شده است.
به همین دلیل، بررسی پیامدهای جنگ صرفاً از دریچه تحولات نظامی یا سیاسی داخل ایران، تصویر کاملی از واقعیت ارائه نمیدهد؛ زیرا بخشی از مهمترین آثار این بحران در محیط پیرامونی ایران و بهویژه در قفقاز جنوبی نمایان شده است؛ منطقهای که اکنون به یکی از حساسترین نقاط اتصال رقابتهای ژئوپلیتیکی قدرتهای منطقهای و جهانی تبدیل شده است.
در همین چارچوب، مرکز مطالعات اروپای شرقی استکهلم (SCEEUS) در گزارشی که منتشر کرد، تأکید میکند که جنگ علیه ایران، اهمیت راهبردی قفقاز جنوبی را به شکل محسوسی افزایش داده و این منطقه را با مجموعهای از فرصتهای ترانزیتی و همزمان مخاطرات امنیتی، اقتصادی و سیاسی مواجه ساخته است. این گزارش، اگرچه با تمرکز بر وضعیت ارمنستان، جمهوری آذربایجان و گرجستان، بخشی از پیامدهای مستقیم جنگ را بررسی میکند، اما بررسی تحولات منطقه نشان میدهد که آثار این جنگ بسیار فراتر از پیامدهای داخلی سه جمهوری قفقاز بوده و در عمل، جایگاه این منطقه را در هندسه امنیتی اوراسیا دگرگون کرده است.
به بیان دیگر، جنگ علیه ایران نهتنها اهمیت قفقاز را افزایش داد، بلکه ماهیت نقش این منطقه را نیز تغییر داد؛ بهگونهای که قفقاز از یک فضای پیرامونی به بخشی از محیط راهبردی بحران تبدیل شد. یکی از مهمترین پیامدهای این تحول، تغییر در مفهوم امنیت منطقهای است. در گذشته، تهدیدهای امنیتی قفقاز عمدتاً در چارچوب اختلافات سرزمینی، منازعات قومی، رقابت روسیه و غرب یا مناقشه ارمنستان و جمهوری آذربایجان تفسیر میشد، اما جنگ علیه ایران نشان داد که امنیت این منطقه دیگر به عوامل داخلی محدود نیست.
امروز، تصمیمی که در خلیج فارس اتخاذ میشود، میتواند بر سرمایهگذاری در بنادر دریای سیاه، مسیر انتقال انرژی دریای خزر، کریدورهای حملونقل قفقاز و حتی جهتگیری سیاست خارجی کشورهای منطقه اثر بگذارد. به همین ترتیب، هرگونه تغییر در آرایش سیاسی یا امنیتی قفقاز نیز میتواند بر محیط راهبردی ایران تأثیر مستقیم داشته باشد. این وضعیت، بیانگر ظهور نوعی وابستگی امنیتی متقابل است که در آن مرزهای سنتی تحلیل امنیت جای خود را به شبکهای از روابط درهمتنیده داده است.
در چنین فضایی، اهمیت ژئواکونومی نیز دستخوش تحول شده است. اگر تا چندی پیش کریدورهای حملونقل، خطوط انتقال انرژی و زیرساختهای لجستیکی عمدتاً در چارچوب توسعه اقتصادی مورد ارزیابی قرار میگرفتند، اکنون این زیرساختها به عناصر تعیینکننده قدرت راهبردی تبدیل شدهاند.
جنگ علیه ایران نشان داد که کنترل مسیرهای ترانزیتی، تنها به معنای مدیریت جریان کالا نیست، بلکه به معنای مدیریت جریان نفوذ، سرمایه، انرژی و حتی تصمیمات سیاسی است. از این منظر، کریدور بینالمللی شمال–جنوب، مسیرهای ارتباطی جمهوری آذربایجان، پروژههای ترانزیتی ارمنستان و شبکههای حملونقل گرجستان، همگی بخشی از معادله امنیت منطقهای محسوب میشوند و دیگر نمیتوان آنها را صرفاً پروژههایی اقتصادی تلقی کرد.
این تحول بیانگر آن است که رقابت بر سر کریدورها، در واقع رقابتی بر سر بازتوزیع قدرت در اوراسیاست و هرگونه تغییر در این شبکه ارتباطی، میتواند موازنه ژئوپلیتیکی منطقه را نیز دستخوش دگرگونی کند.
برای جمهوری اسلامی ایران، این تحول از آن جهت اهمیت مضاعف دارد که قفقاز جنوبی تنها یک همسایه شمالی نیست، بلکه یکی از مهمترین حلقههای اتصال کشور به فضای ژئوپلیتیکی اوراسیاست. موقعیت جغرافیایی ایران، ظرفیتهای ترانزیتی، دسترسی به آبهای آزاد و نقش آن در کریدور شمال–جنوب، موجب شده است که ثبات یا بیثباتی قفقاز مستقیماً بر منافع ملی ایران اثرگذار باشد.
جنگ اخیر این واقعیت را آشکار ساخت که هرگونه تلاش برای تغییر موازنه قدرت در قفقاز، در نهایت میتواند بر جایگاه منطقهای ایران نیز تأثیر بگذارد. از همین رو، سیاست ایران در قبال قفقاز دیگر نمیتواند صرفاً بر مدیریت روابط دوجانبه یا توسعه همکاریهای اقتصادی استوار باشد، بلکه نیازمند نگاهی جامع به پیوند میان امنیت، اقتصاد، ترانزیت، انرژی و رقابت قدرتهای بزرگ است؛ زیرا در شرایط کنونی، این مؤلفهها دیگر بهصورت مستقل عمل نمیکنند، بلکه اجزای یک معادله راهبردی واحد را تشکیل میدهند که آینده روابط ایران و قفقاز را تعیین خواهد کرد.
