پیامدهای پیروزی دموکراتها در انتخابات آمریکا برای آنکارا
انتخابات آمریکا چه تأثیری بر سیاست داخلی ترکیه و آینده اردوغان دارد؟

اندیشکده زاویه: در انتخابات میاندورهای ۳ نوامبر ۲۰۲۶، دموکراتها موفق شدند کنترل هر دو مجلس نمایندگان و سنا را به دست آورند. این نتیجه، شکست سیاسی مهمی برای دونالد ترامپ و جمهوریخواهان محسوب میشود. این وضعیت برای ترکیه سه پیامد راهبردی دارد:
الف) کاهش پیشبینیپذیری روابط آنکارا و واشنگتن
ب) افزایش اهمیت استقلال راهبردی ترکیه
ج) بازگشت اهمیت کنگره در روابط دوجانبه
با توجه به سه پیامد فوق، در یادداشت حاضر به بررسی تأثیرات انتخابات آمریکا بر تحولات داخلی ترکیه پرداخته شده است.
تأثیر بر پروسه صلح کردی و پروژه «ترکیه بدون تروریسم»
این موضوع از مهمترین ابعاد داخلی و منطقهای تأثیرپذیر از تحولات آمریکا است. پروسه صلح کردی در ترکیه صرفاً یک ابتکار امنیتی داخلی نیست؛ بلکه با تحولات سوریه، عراق، معادلات امنیتی آمریکا و موقعیت نیروهای کردی در منطقه ارتباط مستقیم دارد.
در وضعیت فعلی، این پروسه وارد مرحله حساسی شده است. حزب دموکراسی و برابری خلقها (DEM) از نزدیکشدن به پایان مرحله نخست، یعنی خلع سلاح و خروج PKK از عرصه مبارزه مسلحانه، سخن گفته و مرحله دوم را به اصلاحات دموکراتیک، آزادی زندانیان سیاسی و گسترش حقوق کردها مرتبط کرده است. همچنین تصویب قانون مربوط به بازگشت و ادغام مجدد بخشی از نیروهای PKK در جامعه در پارلمان ترکیه، گامی مهم در تبدیل توافق سیاسی به چارچوب حقوقی بوده است.
مع الوصف، یکی از مهمترین نگرانیهای آنکارا، استمرار یا تغییر حمایت آمریکا از نیروهای کردی سوریه، بهویژه ساختارهای مرتبط با نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) است. در صورت افزایش نفوذ دموکراتها در کنگره، احتمالاً فشار برای حفظ همکاری با نیروهای کردی سوریه و توجه بیشتر به حقوق و امنیت کردها افزایش مییابد.
این وضعیت میتواند سه پیامد داشته باشد:
1. افزایش حساسیت امنیتی ترکیه نسبت به مرزهای جنوبی؛
2. افزایش فشار بر آنکارا برای پذیرش ترتیبات سیاسی و امنیتی جدید در شمال سوریه؛
3. افزایش اهمیت مذاکرات داخلی ترکیه با جریانهای کردی برای جلوگیری از انتقال تنشهای سوریه به داخل کشور.
البته کنگره دموکرات بهتنهایی نمیتواند سیاست عملیاتی دولت آمریکا در سوریه را تعیین کند؛ اما میتواند هزینه سیاسی تغییر یکجانبه سیاست آمریکا را افزایش دهد.
تأثیر بر انتخابات داخلی ترکیه و آینده قدرت اردوغان
یکی دیگر از مهمترین آثار غیرمستقیم انتخابات آمریکا، تأثیر آن بر محاسبات انتخاباتی اردوغان و احزاب مخالف در ترکیه است. انتخابات میاندورهای آمریکا در شرایطی برگزار شده که دولت ترامپ با کاهش حمایت سیاسی در داخل کشور مواجه شده است. این تحول میتواند برای اردوغان «محدودیتهای سیاسی» به دنبال داشته باشد. به عبارتی، پیروزی دموکراتها میتواند هزینه برخی سیاستهای داخلی و خارجی دولت ترکیه را افزایش دهد. بهویژه در موضوعاتی مانند محدودیتهای رسانهای و قضایی؛ برخورد با مخالفان سیاسی؛ وضعیت شهرداران و مدیران منتخب؛ استقلال دستگاه قضایی؛ حقوق شهروندی و آزادیهای سیاسی؛ روند دموکراتیک حل مسئله کردی.
در این زمینه، نتایج انتخابات آمریکا ممکن است به اردوغان این پیام را بدهد که «تداوم قدرت سیاسی صرفاً از مسیر کنترل نهادها و مدیریت امنیتی امکانپذیر نیست؛ بلکه به بازسازی پایگاه اجتماعی و افزایش مشروعیت انتخاباتی نیز نیاز دارد».
از طرف دیگر، برای احزاب مخالف ترکیه، بهویژه حزب جمهوریخلق (CHP)، این تحول میتواند فرصتی برای تقویت گفتمان دموکراسی، حاکمیت قانون و بازگشت به نظام پارلمانی یا اصلاح نظام ریاستجمهوری فراهم کند.
معهذا به نظر میرسد، مهمترین مسئله در بررسی پیامدهای انتخابات آمریکا برای ترکیه، تأثیر آن بر نسبت میان دولت، جامعه و دموکراسی است. در سالهای اخیر، سیاست ترکیه با نوعی «تمرکز قدرت اجرایی، کاهش نقش نهادهای میانجی و افزایش منازعه میان دولت و بخشهایی از جامعه همراه بوده است».
این وضعیت را میتوان با مفهوم «خطرپذیری متحول دموکراسی در جوامع پیچیده» تحلیل کرد؛ یعنی شرایطی که در آن، سازوکارهای تصمیمگیری سیاسی بهتدریج از نهادهای مشارکتی فاصله میگیرند و قدرتهای وتوکننده و ساختارهای غیرپاسخگو افزایش مییابند.
از این منظر، انتخابات آمریکا سه اثر احتمالی بر دموکراسی ترکیه دارد:
۱. افزایش فشار برای پاسخگویی نهادی
پیروزی دموکراتها در کنگره میتواند نظارت بر وضعیت دموکراسی و حقوق سیاسی در ترکیه را افزایش دهد. این مسئله ممکن است در روابط ترکیه و آمریکا تنش ایجاد کند، اما در عین حال میتواند به تقویت گفتمان حاکمیت قانون در داخل ترکیه کمک کند.
۲. تقویت یا تضعیف مشروعیت دولت
اگر اردوغان بتواند از طریق حل مسئله کردی، بهبود شرایط اقتصادی و بازسازی روابط خارجی، دستاوردهای ملموس ایجاد کند، ممکن است مشروعیت سیاسی خود را تقویت کند؛ اما اگر سیاست خارجی ترکیه به سمت تقابل بیشتر با غرب حرکت کند و همزمان اصلاحات داخلی متوقف شود، احتمال افزایش شکاف میان دولت و جامعه وجود دارد.
۳. افزایش اهمیت توافق سیاسی داخلی
ترکیه برای عبور از وضعیت فعلی نیازمند توافقی پایدار میان دولت، احزاب سیاسی، جامعه مدنی و نیروهای اجتماعی است؛ در این چارچوب، پروسه صلح کردی میتواند فراتر از یک توافق امنیتی، به نقطه آغاز بازسازی قرارداد سیاسی میان دولت و جامعه تبدیل شود. اگر این پروسه صرفاً به خلع سلاح محدود شود، ممکن است دستاورد امنیتی ایجاد کند، اما الزاماً به دموکراتیزاسیون منجر نخواهد شد.
ارزیابی نهایی
به نظر میرسد نتایج انتخابات میاندورهای آمریکا در سال ۲۰۲۶ را باید نقطه عطفی در محاسبات راهبردی ترکیه دانست؛ نه به این دلیل که سیاست خارجی آمریکا بهسرعت تغییر خواهد کرد، بلکه به این دلیل که ساختار تصمیمگیری در واشنگتن پیچیدهتر و محدودیتهای سیاسی دولت ترامپ بیشتر خواهد شد.
مهمترین پیامدهای این تحول را میتوان در سه گزاره خلاصه کرد:
در سیاست خارجی: ترکیه تلاش خواهد کرد از اختلافات احتمالی میان کاخ سفید و کنگره برای افزایش قدرت چانهزنی خود استفاده کند؛ اما همزمان با محدودیتهای نهادی بیشتری در روابط با آمریکا مواجه خواهد شد.
در سیاست داخلی: پروسه صلح کردی به یکی از مهمترین آزمونهای دولت اردوغان تبدیل میشود. موفقیت آن میتواند موقعیت سیاسی دولت را تقویت کند؛ اما توقف اصلاحات پس از خلع سلاح، خطر بازگشت بیاعتمادی و تنش در روابط دو کشور را افزایش خواهد داد.
در دموکراسی: انتخابات آمریکا ممکن است فشارهای بینالمللی بر دولت ترکیه را افزایش دهد، اما آینده دموکراسی ترکیه بیش از هر چیز به ظرفیت نهادهای داخلی، کیفیت رقابت حزبی، استقلال قضایی و امکان بازسازی قرارداد دولت و جامعه وابسته است.
ح
نظرات خوانندگان