دیتاسنتر فایربرد در هرازدان و پیامدهای پایگاه اطلاعاتی آمریکا در مرز ایران
یکی از ابعاد مهمی که در فضای عمومی در رابطه با افتتاح کارخانه هوش مصنوعی در هرازدان ارمنستان کمتر به آن پرداخته میشود و نباید از آن غفلت نمود، تبدیل این دیتاسنتر به یک پایگاه اطلاعاتی پیشرفته آمریکا در نزدیکی مرزهای ایران است. دیتاسنتری در این مقیاس نمیتواند صرفاً یک پروژه تجاری باشد، بلکه یک زیرساخت واقعی جاسوسی و اطلاعاتی است که ظرفیتهای لجستیکی واشنگتن را در منطقهای هممرز با روسیه، ایران و ترکیه تقویت میکند.
اندیشکده زاویه – گزارش اختصاصی: افتتاح بزرگترین مرکز پردازش داده و محاسبات ابری منطقه در شهر هرازدان ارمنستان که اخیراً اتفاق افتاد، گام مهمی در مسیر دیجیتالسازی قفقاز جنوبی محسوب میشود. این پروژه که با سرمایهگذاری مشترک شرکت آمریکایی فایربرد و دولت ارمنستان و با تکیه بر فناوریهای پیشرفته انویدیا اجرا شده، در مراسم افتتاحیه خود شاهد حضور چهرههای شاخصی چون نیکول پاشینیان، جنسن هوانگ و دیوید آلن کاردار موقت آمریکا بود؛ حضوری که نشاندهنده ابعاد فراتر از یک پروژه تجاری صرف است.
زیرساخت انرژی: نقطه قوت یا گلوگاه راهبردی؟
مزیت اصلی ارمنستان برای جذب این پروژه، انرژی ارزان و فراوان است. این کشور با اتکا به نیروگاه اتمی متسامور و شبکه برقآبی گسترده، توانسته زیرساخت لازم برای میزبانی از دیتاسنتری در این مقیاس را فراهم کند. با این حال، مصرف ۳۰۰ مگاواتی پروژه تا سال ۲۰۲۷ معادل یکچهارم کل اوج مصرف زمستانی ارمنستان خواهد بود و برنامههای بلندمدت برای ظرفیت ۲ گیگاواتی حتی از کل تولید فعلی برق کشور فراتر میرود. پاشینیان خود در پارلمان اذعان کرده که این پروژهها تقاضا برای انرژی را به شدت افزایش خواهند داد و از سهمیه مشترکین عادی کسر خواهد شد. کارشناسان هشدار میدهند نوسانات شدید مصرف در بارهای کاری هوش مصنوعی، شبکه برق ارمنستان را که برای چنین نوساناتی طراحی نشده، با چالش جدی مواجه خواهد کرد.
بحران زیستمحیطی پنهان
نگرانیهای زیستمحیطی پیرامون این پروژه ابعاد نگرانکنندهای دارد. بر اساس گزارشها، دیتاسنتر هرازدان روزانه به بیش از ۱.۸۹ میلیون لیتر آب برای خنکسازی نیاز دارد و وزارت محیط زیست ارمنستان تأیید کرده که هیچ ارزیابی زیستمحیطی برای این پروژه انجام نشده است. فایربرد ادعا میکند از سیستم خنکسازی مدار بسته استفاده میکند، اما کارشناسان مستقل با توجه به سابقه خشکسالیهای مکرر در ارمنستان، این ادعا را با تردید مینگرند. ایجاد «جزیره حرارتی» و افزایش دمای منطقه تا چند درجه در شعاع ۱۰ کیلومتری، از دیگر پیامدهای زیستمحیطی پیشبینیشده است.
حاکمیت اطلاعاتی در معرض خطر
یکی از جدیترین ابعاد پنهان این پروژه، مسئله حاکمیت دادههاست. دیتاسنتر هرازدان مشمول قانون CLOUD آمریکا (مصوب ۲۰۱۸) است که به نهادهای امنیتی آمریکا اجازه میدهد بدون تأیید مراجع قضایی ارمنستان، به دادههای ذخیرهشده در سرورهای فایربرد دسترسی داشته باشند. با توجه به اینکه ۸۰ درصد ظرفیت این مرکز به شرکتهای آمریکایی اختصاص یافته و تنها ۲۰ درصد برای نهادهای ارمنی رزرو شده است، عملاً دادههای شهروندان ارمنی در معرض دسترسی واشنگتن قرار میگیرد. این ساختار تخصیص ظرفیت، نشاندهنده ماهیت ژئوپلیتیک پروژه فراتر از یک سرمایهگذاری تجاری است.
پایگاه اطلاعاتی در نزدیکی مرزهای ایران
اما یکی از ابعاد مهمی که در فضای عمومی کمتر به آن پرداخته میشود و نباید از آن غفلت نمود، تبدیل این دیتاسنتر به یک پایگاه اطلاعاتی پیشرفته آمریکا در نزدیکی مرزهای ایران است. دیتاسنتری در این مقیاس نمیتواند صرفاً یک پروژه تجاری باشد، بلکه یک زیرساخت واقعی جاسوسی و اطلاعاتی است که ظرفیتهای لجستیکی واشنگتن را در منطقهای هممرز با روسیه، ایران و ترکیه تقویت میکند. مؤسسه تحقیقات کاربردی ارمنستان (APRI) در تحلیلی هشدار داده که تنها منطقه بالقوه نگرانی امنیتی میانمدت و بلندمدت برای ارمنستان، پروژههای مشترک این کشور با آمریکا است که ایران ممکن است آنها را «زیرساخت دوکاربردی» تلقی کند؛ از جمله دیتاسنتر هوش مصنوعی هرازدان که تأسیسات مشابه آن در کشورهای عربی هدف حملات قرار گرفتهاند.
در این باره تحلیلگران روسی صریحتر سخن گفتهاند. وبسایت تحلیلی «فوندسک» در گزارشی نوشت که این دیتاسنتر «در خدمت سرویسهای اطلاعاتی آمریکا برای استقرار قابلیتهای اطلاعاتی» در منطقهای شامل ایران و آسیای مرکزی عمل خواهد کرد و چنین زیرساخت پردازشی قدرتمندی «تنها در هنگام برنامهریزی عملیات نظامی علیه کشورهای غیردوست، در درجه اول ایران، ممکن است مورد نیاز باشد.» نشریه آمریکایی «نشنال اینترست» نیز گزارش داده که این مرکز قادر است «حجم عظیمی از اطلاعات را درباره منطقه اطراف جمعآوری کند.»
نکته قابل تأمل آن است که شبکه نفوذ روسی «کپیکاپ» در کارزار اطلاعاتی خود علیه این پروژه، با جعل پیامهای نظامی ایرانی، این دیتاسنتر را «زیرساخت اطلاعاتی آمریکا و هدف نظامی مشروع» معرفی کرد و ادعا کرد که فایربرد «دادههای جمعآوری اطلاعات و هدفگیری برای تجاوز آمریکا» را فراهم میکند. هرچند این پیامها جعلی بودند و از سوی منابع رسمی ایران منتشر نشدند، اما محتوای آنها بازتابدهنده نگرانی واقعی است که در محافل امنیتی منطقه وجود دارد: موقعیت هرازدان در نزدیکی مرزهای ایران، در ترکیب با فناوریهای پیشرفته انویدیا و دسترسی آزاد سرویسهای اطلاعاتی آمریکا، این تأسیسات را به ابزاری بالقوه برای پایش و هدفگیری تبدیل میکند. این نگرانی در شرایطی تشدید میشود که روابط ایران و آمریکا در وضعیت تقابل حاد قرار دارد و تهران هرگونه حضور اطلاعاتی واشنگتن در همسایگی خود را تهدیدی مستقیم علیه امنیت ملی میداند.
اهداف ژئوپلیتیک واشنگتن
تحلیلگران معتقدند آمریکا از دیتاسنتر هرازدان به عنوان ابزاری برای تقویت نفوذ خود در منطقه استفاده میکند. مجوز صادرات دهها هزار پردازنده پیشرفته انویدیا تنها پس از توافقات اوت ۲۰۲۵ / مرداد 1404 واشنگتن صادر شد، که نشاندهنده پیوند مستقیم این پروژه با اهداف دیپلماتیک آمریکا در قفقاز است. یادداشت تفاهمی که در ۸ اوت ۲۰۲۵ میان پاشینیان و دونالد ترامپ امضا شد، با هدف جلوگیری از دسترسی روسیه به ظرفیتهای فایربرد از طریق اتحادیه اقتصادی اوراسیا طراحی شده است. نایبرئیسجمهور جیدی ونس در فوریه ۲۰۲۶ در سفر خود به ایروان، فاز دوم پروژه با سرمایهگذاری چهار میلیارد دلاری را اعلام کرد و آن را «آغازی نو» برای دو کشور خواند.
نتیجهگیری
پروژه دیتاسنتر هرازدان در ظاهر نماد جهش فناورانه ارمنستان به نظر میرسد، اما لایههای پنهان آن نشاندهنده معاملهای پیچیده میان منافع تجاری، اهداف ژئوپلیتیک و نگرانیهای حاکمیتی است. ارمنستان در ازای دستیابی به فناوری پیشرفته و جلوگیری از فرار مغزها، بخشی از حاکمیت اطلاعاتی و امنیت انرژی خود را در معرض خطر قرار داده است. آمریکا با این پروژه پایگاه نفوذ اطلاعاتی جدیدی در همسایگی روسیه و ایران به دست میآورد، انویدیا به انرژی ارزان دسترسی پیدا میکند و دیاسپورای ارمنی نفوذ اقتصادی خود را گسترش میدهد. اما پرسش بنیادین این است: آیا ارمنستان با زیرساختهای محدود و شبکه برق فرسودهاش، توان تحمل این بار عظیم را دارد؟ و مهمتر از آن، آیا ایروان پیامدهای امنیتی میزبانی از یک پایگاه اطلاعاتی آمریکایی در فاصله چند ده کیلومتری از مرزهای ایران را بهدرستی سنجیده است؟ تجربه کشورهایی چون ایرلند و هلند که به دلیل فشار انرژی، محدودیتهایی بر دیتاسنترها اعمال کردهاند، زنگ هشداری است که ایروان نباید نادیده بگیرد.
