ژئواکونومی قفقاز جنوبی
تجارت خارجی نخجوان؛ الزامات راهبردی ایران در سناریوی زنگزور

اندیشکده زاویه: آمارهای پنجماهه و نیمسال نخست ۲۰۲۶ کمیته دولتی آمار نخجوان، الگویی از یک اقتصاد «محصور اما در حال توسعه» را نشان میدهد. حجم کل تجارت خارجی این منطقه به 70.5 میلیون دلار رسیده که با رشد دو رقمی صادرات (۲۳ درصد) و واردات (۲۰ درصد) همراه بوده است. با وجود این رشد، کسری تراز تجاری نخجوان نشاندهنده وابستگی شدید به واردات ماشینآلات و تجهیزات زیرساختی است. در حال حاضر، هندسه تجارت نخجوان در انحصار سه بازیگر اصلی است: ترکیه با سهم ۵۵ درصدی، ایران با سهم حدود ۳4.5 درصدی و بلوک روسیه و کشورهای همسود ( CIS) با سهم ۱۲ درصدی. این یادداشت استدلال میکند که اگرچه «دالان زنگزور» تهدیدی برای انحصار کریدوری ایران است، اما با پیادهسازی استراتژی «کریدور ارس» و «تثبیت وابستگی متقابل در حوزه انرژی»، ایران همچنان میتواند مزیت استراتژیک خود را حفظ کند.
کالبدشکافی وضعیت موجود: سه ضلع تجارت نخجوان
ساختار تجارت خارجی نخجوان بهطور نامتقارنی میان سه قدرت منطقهای تقسیم شده است. ترکیه بهعنوان شریک اول بازرگانی، با تصاحب ۵۵ درصد از بازار، نقش اصلی تأمینکننده ماشینآلات صنعتی، تجهیزات برقی و مواد اولیه نساجی را بر عهده دارد و در مقابل، سنگهای معدنی و آب معدنی نخجوان را جذب میکند. در ضلع دوم، جمهوری اسلامی ایران با سهمی حدود ۳4.5 درصد، نه تنها تأمینکننده مصالح ساختمانی و محصولات پتروشیمی است، بلکه در مقام تسهیلگر لجستیکی، بازوی حیاتی نخجوان محسوب میشود. ضلع سوم، یعنی روسیه و کشورهای همسود، با سهم ۱۲ درصدی، مقصد اصلی محصولات کشاورزی نخجوان (سیبزمینی، پیاز و کنسانتره میوه) و تأمینکننده کالاهای استراتژیک نظیر غلات، چوب و تجهیزات پزشکی است. نکته حائز اهمیت این است که ۱۰۰ درصد مبادلات تجاری ضلع سوم (روسیه و CIS با نخجوان)، بهطور کامل از مسیرهای ریلی و جادهای ایران عبور میکند که این امر ایران را در موقعیت «ناظر بر تنفس اقتصادی» نخجوان قرار داده است.
چالش زنگزور؛ گذار از انحصار جغرافیایی به رقابت لجستیکی
طرح راهاندازی دالان زنگزور (عبور زمینی از جنوب ارمنستان)، گسل اصلی در معماری ژئواکونومیک قفقاز جنوبی است. تحقق این مسیر، سه تهدید عمده را متوجه ایران میسازد: نخست، حذف ایران از چرخه ترانزیتی مبادلات روسیه و همسود با نخجوان که اهرم امنیت غذایی و نهادههای حیاتی را از دست تهران خارج میکند. دوم، افزایش قدرت مانور شرکتهای ترکیهای به دلیل صرفه مقیاس ناشی از اتصال مستقیم به دریای خزر، که میتواند سهم بازار کنونی ایران در نخجوان را به چالش بکشد. سوم، کاهش وزن استراتژیک مسیرهای مرزی بیلهسوار و جلفا برای اتصال باکو به نخجوان. با این وجود، نباید در تله «بزرگنمایی رقیب» افتاد. زنگزور با چالشهای ساختاری نظیر توپوگرافی کوهستانی صعبالعبور، هزینههای سنگین بازسازی ریلی و ابهام در سازوکار کنترلهای امنیتی و گمرکی دستبهگریبان است که بهرهبرداری کامل و ایمن از آن را در کوتاهمدت و میانمدت با تردید مواجه میکند.
استراتژی پاتک؛ تبدیل تهدید به موازنه
برای مواجهه با سناریوی زنگزور، ایران نباید به سیاستهای انفعالی تکیه کند. الزامات راهبردی ایران در سه محور زیر تعریف میشود:
- تکمیل پیشدستانه کریدور ارس: پروژه مسیر ارس (آقبند–کلاله–جلفا) باید با بالاترین اولویت تکمیل شود. این مسیر به دلیل عبور از دشتهای هموار در مقایسه با مسیرهای کوهستانی ارمنستان، هزینه نهایی حملونقل بهمراتب کمتری دارد. ایران باید با اعمال تعرفههای ترجیحی و تضمین ترخیص گمرکی زیر ۱۲ ساعت، این کریدور را به گزینه «عقلایی» برای تجار بدل کند.
- تغییر زمین بازی به سمت «سوآپ و انرژی»: نخجوان وابستگی حیاتی به گاز و برق ایران دارد. ایران باید قراردادهای سوآپ انرژی را به تعهدات ترانزیتی گره بزند و همزمان مدل «سوآپ غلات» (تحویل غلات روسیه در بنادر شمالی و تحویل آرد یا محصول نهایی در مرز نخجوان) را اجرایی کند. این اقدام، امنیت غذایی نخجوان را به حضور ایران در زنجیره تأمین گره میزند.
- ادغام زنجیرههای ارزش در منطقه آزاد ارس: به جای رقابت با معافیتهای مالیاتی ۱۰ ساله جدید در نخجوان، شرکتهای مستقر در منطقه آزاد ارس باید مدل «تولید مشترک» را پیاده کنند. این امر شامل ارسال مواد اولیه و نیمهساخته از ارس به نخجوان برای مونتاژ نهایی و بازصادرات به کشورهای CIS است. این مدل، ایران را از جایگاه صرفاً «ترانزیتکننده» به «سهامدارِ ارزشافزوده» تبدیل میکند.
نتیجهگیری و توصیههای سیاستی
آمار سال ۲۰۲۶ بهوضوح نشان میدهد که نخجوان بدون خاک ایران قادر به بقای متوازن نیست. دالان زنگزور یک تهدید بالفعل است، اما نه لزوماً پایان بازی. راهبرد جمهوری اسلامی ایران باید از «تکیه بر انحصار موقعیتی» به «تکیه بر کارآمدی لجستیکی و وابستگی متقابل اقتصادی» شیفت کند. تشکیل کارگروه ویژه واکنش سریع ارس، بازطراحی تعرفههای ترانزیتی ناوگان همسود و تقویت دیپلماسی همزمان با ایروان و باکو، ستونهای اصلی پایداری ایران در این منطقه استراتژیک را تشکیل میدهند. در میدان ژئواکونومی، جغرافیا سرمایه است، اما «کارآمدی» برنده نهایی را تعیین میکند.
ی
نظرات خوانندگان