پیامدهای شکست ترامپ و جمهوریخواهان برای اردوغان و حزب عدالت و توسعه
با شکست جمهوریخواهان در آمریکا آیا دوران نفوذ سیاسی آنکارا در واشنگتن پایان یافته است؟

اندیشکده زاویه: شکست جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای سوم نوامبر ۲۰۲۶ آمریکا فقط شکستی برای حزب جمهوریخواه و شخص دونالد ترامپ نبود، بلکه برای بسیاری در دنیا که روی جمهوریخواهان و ترامپ سرمایهگزاری کرده بودند هم شکست محسوب میشود.
در همین چارچوب و اگر بخواهیم مصداقی و در مورد ترکیه و دولت این کشور و حزب حاکم به مسأله نگاه کنیم، پیروزی دموکراتها و تصاحب همزمان اکثریت مجلس نمایندگان و سنا، عملاً یکی از مهمترین پشتوانههای سیاسی دولت اردوغان در واشنگتن را تضعیف کرده است. اهمیت این تحول برای آنکارا از آن جهت دوچندان است که دولت ترکیه طی سالهای اخیر، بخش قابلتوجهی از راهبرد خود در قبال آمریکا را بر مناسبات شخصی اردوغان با ترامپ، نفوذ در شبکه سیاسی جمهوریخواهان و بهرهگیری از رویکرد معاملهمحور کاخ سفید بنا کرده بود.
از ژانویه ۲۰۲۷، ترامپ برای نخستین بار در دوره ریاستجمهوری دوم خود با کنگرهای روبهرو خواهد شد که هر دو مجلس آن در اختیار مخالفان سیاسی اوست. این تغییر آرایش قدرت، صرفاً به معنای دشوارتر شدن تصویب طرحهای دولت آمریکا نیست؛ بلکه به معنای تغییر محیط سیاسی و نظارتیای است که اردوغان در آن فعالیت میکند.
تضعیف دیپلماسی شخصی اردوغان و ترامپ
یکی از ویژگیهای مهم سیاست خارجی ترکیه در دوره دوم ریاستجمهوری ترامپ، عبور نسبی از کانالهای سنتی دیپلماسی و اتکا به ارتباط مستقیم رهبران بوده است. اردوغان بهخوبی دریافته بود که برخلاف دولت بایدن، ترامپ تمایل بیشتری به تعامل با رهبران کاریزما و قدرتمند، حتی رهبران متهم به اقتدارگرایی، دارد؛ بهویژه اگر این روابط بتواند به توافقهای امنیتی، اقتصادی و منطقهای منجر شود.
تحلیل مؤسسه بروکینگز درباره جایگاه ترکیه در نظم خاورمیانه تأکید میکند که هیچ رابطهای به اندازه مناسبات شخصی اردوغان و ترامپ بر موقعیت منطقهای ترکیه تأثیرگذار نبوده است. این رابطه، امکان ارتباط مستقیم آنکارا با حلقه نزدیک رئیسجمهور آمریکا، از جمله استیو ویتکاف، جرد کوشنر و تام باراک را فراهم کرده و در پروندههایی مانند سوریه به افزایش فضای مانور ترکیه انجامیده است.
اما مسئله اصلی این است که دیپلماسی شخصی تا زمانی کارآمد است که رئیسجمهور آمریکا از پشتوانه سیاسی و نهادی کافی برخوردار باشد. شکست جمهوریخواهان این فرض را با تردید جدی مواجه کرده است. از این پس، حتی اگر ترامپ همچنان به اردوغان علاقهمند باشد، اجرای توافقهای احتمالی او با ترکیه در موضوعاتی مانند فروش جنگندههای افـ۳۵، لغو تحریمها و همکاریهای نظامی، با موانع جدیتری مواجه خواهد شد.
به بیان دیگر، اردوغان ممکن است همچنان به کاخ سفید دسترسی داشته باشد، اما دسترسی به کاخ سفید دیگر به معنای نفوذ در روندهای سیاستگزاری و تضمین همراهی واشنگتن نیست.
بازگشت کنگره به عنوان مانع اصلی در پرونده ترکیه
یکی از مهمترین پیامدهای شکست جمهوریخواهان، احیای نقش نظارتی کنگره در سیاست ترکیه است. در سالهای اخیر، بخشی از نمایندگان جمهوریخواه به دلیل نزدیکی ترامپ به اردوغان، در طرح انتقادهای علنی از سیاستهای آنکارا احتیاط میکردند. اکنون با تغییر اکثریت، این ملاحظه سیاسی تا اندازه زیادی تضعیف خواهد شد.
گزارش خدمات پژوهشی کنگره آمریکا (CRS) در اوت ۲۰۲۶ (مرداد 1405) بهصراحت نشان میدهد که اختلافات ساختاری واشنگتن و آنکارا همچنان پابرجاست: خرید سامانه اسـ۴۰۰ از روسیه، همکاری آمریکا با نیروهای دموکراتیک سوریه، مسائل مربوط به حقوق بشر و اختلافات بر سر سیاست منطقهای ترکیه. این گزارش همچنین تأکید میکند که کنگره ابزارهای قانونی متعددی برای اثرگذاری بر فروش تسلیحات و رفع تحریمها در اختیار دارد.
پرونده افـ۳۵ در این میان اهمیت ویژهای دارد. اردوغان همچنان خواهان بازگشت به برنامه تولید و دریافت این جنگندهها و لغو تحریمهای مرتبط با اسـ۴۰۰ است. اما قوانین آمریکا انتقال افـ۳۵ به ترکیه را به کنار گذاشتن سامانه روسی مشروط کردهاند.
اهمیت تحولات جدید زمانی روشنتر میشود که بدانیم در ژوئیه ۲۰۲۶ (تیر 1405) گروهی از نمایندگان آمریکایی در نامهای به ترامپ نسبت به فروش این جنگندهها بدون دریافت امتیازات اساسی از آنکارا اعتراض کردند. در نامه دیگری نیز نمایندگان درباره مناسبات شخصی دولت آمریکا با ترکیه و احتمال دور زدن الزامات قانونی ابراز نگرانی کردند. CRS این اعتراضها و مواضع متفاوت نمایندگان را ثبت کرده است.
بنابراین، پیروزی دموکراتها میتواند پرونده افـ۳۵ را از یک موضوع قابلحل در مذاکرات دوجانبه رهبران به یک مناقشه جدی در سطح نهادهای قانونگذاری آمریکا تبدیل کند.
مسئله لابی ترکیه و شخصیسازی سیاست خارجی آمریکا
یکی از حساسترین ابعاد این تحول، آینده شبکه نفوذ و لابی دولت اردوغان در ساختار سیاسی آمریکا است. آنکارا طی سالهای گذشته کوشیده است از طریق ارتباط با نمایندگان جمهوریخواه، مؤسسات سیاسی، گروههای فشار، شرکتهای مشاورهای و حلقه نزدیک ترامپ، تصویری از ترکیه بهعنوان شریک ضروری آمریکا در ناتو و خاورمیانه ارائه دهد.
این فعالیتها فینفسه غیرمعمول نیستند؛ بسیاری از دولتها برای پیشبرد منافع خود در واشنگتن از لابیهای ثبتشده استفاده میکنند. لیکن، مسئله زمانی حساس میشود که نفوذ سیاسی با روابط شخصی رهبران و تصمیمگیری خارج از سازوکارهای شفاف نهادی پیوند بخورد.
اسناد ثبتشده در سامانه وزارت دادگستری آمریکا (FARA) در ژانویه ۲۰۲۶ (دی 1404) نشان میدهد که فعالیتهای لابیگری به نمایندگی از دولت ترکیه، شامل ارتباط مستقیم با اعضای کنگره، مقامهای اجرایی، پیگیری تحولات قانونگذاری و تلاش برای پیشبرد سیاستهای مطلوب آنکارا بوده است.
دموکراتها همواره نسبت به شخصیسازی سیاست خارجی آمریکا و تبدیل مناسبات راهبردی به روابط رهبران سیاسی انتقاد داشتهاند. در موضوع ترکیه، این انتقاد با نگرانی درباره وضعیت دموکراسی، بازداشت مخالفان سیاسی، فشار بر رسانهها و سیاستهای منطقهای اردوغان ترکیب شده است.
برای نمونه، نامه نمایندگان دموکرات به ترامپ در موضوع افـ۳۵، صرفاً به اختلافات نظامی محدود نماند و درباره ارتباطات خانواده ترامپ با دولت ترکیه و احتمال تأثیر منافع شخصی بر تصمیمات دولتی پرسشهایی مطرح کرد. در این نامه به سفر دونالد ترامپ جونیور به استانبول و ارتباطات تجاری و سیاسی مرتبط نیز اشاره شده بود. این موارد در حد پرسشها و ادعاهای مطرحشده از سوی نمایندگان است و نباید آنها را اثبات تخلف تلقی کرد.
در واقع، آنچه اکنون ترک برداشته، نه لزوماً اصل رابطه ترکیه و آمریکا، بلکه امکان پیشبرد آن از طریق یک کانال شخصی و کماعتنا به مخالفتهای نهادی است.
افزایش هزینههای داخلی و منطقهای برای اردوغان
پیروزی دموکراتها میتواند در سه حوزه دیگر نیز برای دولت ترکیه هزینهساز شود.
نخست، موضوع دموکراسی و حقوق بشر در ترکیه است. دولت اردوغان طی سالهای اخیر با انتقادهای گستردهای درباره محدودیت فعالیت مخالفان، فشار بر حزب جمهوریخواه خلق (CHP)، بازداشت چهرههای سیاسی و تضعیف استقلال نهادهای قضایی مواجه بوده است. بازگشت دموکراتها به ریاست کمیتههای مهم کنگره، فرصت بیشتری برای برگزاری جلسات استماع، انتشار گزارشهای انتقادی و پیگیری وضعیت مخالفان سیاسی ترکیه ایجاد میکند.
دوم، مسئله سوریه و نیروهای کرد است. اگرچه تحولات میدانی و تغییر مناسبات واشنگتن با نیروهای دموکراتیک سوریه در سال ۲۰۲۶ به سود آنکارا تغییر کرده، اما این به معنای حذف اختلافات راهبردی نیست. کنگره جدید میتواند درباره پیامدهای امنیتی کنار گذاشتن شرکای پیشین آمریکا و سیاست ترکیه در شمال سوریه پرسشهای جدیتری مطرح کند.
سوم، مسئله یونان، قبرس و موازنه نظامی شرق مدیترانه است. هرگونه تلاش دولت ترامپ برای اعطای امتیازات نظامی گسترده به ترکیه، بدون توجه به نگرانیهای متحدان دیگر آمریکا، میتواند با مخالفت نمایندگان دموکرات و حتی بخشی از جمهوریخواهان مواجه شود.
گزارش CRS نیز نشان میدهد که موضوع فروش افـ۳۵ تنها یک معامله تسلیحاتی نیست؛ بلکه با ملاحظات امنیتی اسرائیل، یونان، ناتو و احتمال دسترسی روسیه به فناوریهای حساس نظامی ارتباط دارد.
آیا اردوغان در آستانه بازنگری راهبرد آمریکا قرار دارد؟
البته نباید در ارزیابی پیامدهای این انتخابات دچار اغراق شد. پیروزی دموکراتها به معنای پایان مناسبات راهبردی ترکیه و آمریکا نیست. ترکیه همچنان عضو مهم ناتو، برخوردار از موقعیت ژئوپلیتیکی حساس و بازیگری مؤثر در پروندههای سوریه، اوکراین، قفقاز و خاورمیانه است. واشنگتن، فارغ از اینکه کدام حزب در کنگره اکثریت داشته باشد، نمیتواند این واقعیتها را نادیده بگیرد.
همچنین دموکراتها فاقد اکثریت لازم برای بیاثر کردن وتوی ریاستجمهوری هستند و در سنا نیز به ۶۰ رأی برای عبور معمول از فیلیباستر دست نیافتهاند. بنابراین، آنها قادر نیستند بهسادگی تمام سیاستهای ترامپ در قبال ترکیه را متوقف کنند. اما این هرگز به معنای استمرار کمهزینه و بیدردسر روند سابق مناسبات ترکیه با جمهوریخواهان و شخص ترامپ در دوره جدید نخواهد بود.
بااینحال، گزارش تحلیلی مؤسسه IstanPol درباره پیامدهای انتخابات میاندورهای، به نکته مهمی اشاره میکند: اهمیت ژئوپلیتیکی ترکیه الزاماً به معنای اعتماد نهادی آمریکا به اردوغان نیست. این مؤسسه معتقد است تغییر اکثریت کنگره میتواند نگرانیهای مربوط به دموکراسی و سیاست خارجی ترکیه را از سطح انتقادهای سیاسی به سطح اثرگذاری بر تصمیمات دفاعی و دیپلماتیک ارتقا دهد.
جمعبندی
شکست جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای ۲۰۲۶ را باید برای اردوغان نه یک شکست مستقیم دیپلماتیک، بلکه تضعیف یکی از مهمترین مسیرهای نفوذ سیاسی ترکیه در آمریکا دانست. آنکارا طی سالهای اخیر بر این تصور سرمایهگذاری کرده بود که رابطه نزدیک اردوغان و ترامپ میتواند بسیاری از اختلافات تاریخی دو کشور را از طریق توافقهای شخصی و خارج از فشارهای معمول کنگره حلوفصل کند.
اکنون این الگو با سه چالش همزمان مواجه شده است: نخست، کاهش قدرت سیاسی ترامپ در ساختار قانونگذاری؛ دوم، افزایش ظرفیت نظارتی و انتقادی دموکراتها؛ سوم، احتمال فاصلهگیری بخشی از جمهوریخواهان از هزینههای سیاسی همراهی بیقیدوشرط با رئیسجمهور.
شاید مهمترین پیام این انتخابات برای اردوغان آن باشد که رابطه شخصی با رئیسجمهور آمریکا، هرچقدر هم نزدیک و مؤثر باشد، جایگزین اجماع نهادی در واشنگتن نمیشود.
از این منظر، ترکیه در سالهای پیش رو با مسئلهای فراتر از تغییر اکثریت کنگره روبرو خواهد شد: ضرورت بازتعریف مناسبات خود با آمریکایی که دیگر نمیتوان سیاست آن را صرفاً از دریچه روابط اردوغان و ترامپ فهمید.
این تحول میتواند آغاز دورهای باشد که در آن دولت ترکیه برای حفظ دستاوردهای خود در واشنگتن ناگزیر خواهد شد، بهجای اتکای یکجانبه به جمهوریخواهان و شبکه نزدیک ترامپ، به دنبال بازسازی روابط نهادی و کسب اعتماد دوحزبی باشد؛ مسیری که بدون بازنگری در برخی سیاستهای داخلی و منطقهای آنکارا، چندان هموار نخواهد بود.
ا
نظرات خوانندگان