بررسی چالشهای هویتی و ژئوپلیتیکی سیاستهای منطقهای آنکارا
ملیگرایی ترکی آنکارا؛ پروژه قدرتسازی یا آغاز فرسایش راهبردی ترکیه؟

اندیشکده زاویه: غلبه تدریجی ملیگرایی قومی و پانترکیستی بر سیاست داخلی و خارجی ترکیه، اگرچه میتواند ابزار تازهای برای بسیج سیاسی و گسترش نفوذ منطقهای آنکارا فراهم کند، لیکن در بلندمدت خطر تضعیف انسجام اجتماعی، تشدید شکافهای قومی، افزایش اصطکاک با همسایگان و گرفتار شدن ترکیه در بلندپروازیهای ژئوپلیتیکی فراتر از ظرفیتهای واقعی این کشور را به همراه دارد.
تحولات سیاسی ترکیه در سالهای اخیر از برجستهتر شدن یک مؤلفه مهم در گفتمان دولت رجب طیب اردوغان حکایت دارد: حرکت از اسلامگرایی محافظهکارانه و تأکید بر همبستگی جهان اسلام به سوی نوعی ملیگرایی ترکی با گرایشهای پانترکیستی. این تغییر را باید در پیوند با ائتلاف سیاسی اردوغان و دولت باغچلی، رهبر حزب حرکت ملی، و تلاش آنکارا برای تبدیل سازمان دولتهای ترک به یکی از ابزارهای نفوذ منطقهای ترکیه تحلیل کرد.
البته ملیگرایی ترکی پدیدهای جدید نیست؛ اما مسئله اصلی، تبدیل آن از یک مؤلفه هویتی به چارچوب مسلط سیاستگذاری و تعریف منافع ملی است. هشدار آیدین اونال، مشاور سابق اردوغان و از چهرههای نزدیک به جریان محافظهکار ترکیه، درباره خطر جایگزینی وحدت اسلامی با وحدت قومی ترک، بیانگر وجود اختلافنظر در درون اردوگاه سیاسی حاکم درباره پیامدهای این چرخش است.
در یادداشت زیر موارد مهمی از پیامدهای راهبردی ملیگرایی ترکی اردوغان به اختصار بررسی شده است:
۱. تشدید شکافهای قومی و تهدید انسجام داخلی
نخستین پیامد منفی غلبه ملیگرایی قومی، دشوارتر شدن مدیریت تنوع اجتماعی ترکیه است. این کشور صرفاً جامعهای متشکل از ترکها نیست و جمعیت کرد، عرب، چرکس، علوی و دیگر گروههای قومی و مذهبی در ساختار اجتماعی آن حضور دارند. بنابراین، تعریف هویت ملی بر مبنای برتری یا محوریت قومیت ترک میتواند احساس تعلق بخشهایی از جامعه به دولت ملی را تضعیف کند.
این مسئله بهویژه درباره کردهای ترکیه اهمیت دارد. در شرایطی که آنکارا از سال ۲۰۲۴ تلاش تازهای را برای پایان دادن به منازعه چنددههای با حزب کارگران کردستان (PKK) آغاز کرده، تقویت گفتمان ملیگرایی افراطی میتواند فضای سیاسی لازم برای مصالحه و اصلاحات را محدود کند. گزارشهای رویترز و مؤسسات پژوهشی نیز نشان میدهند که بیاعتمادی متقابل، اختلاف بر سر حقوق سیاسی و فرهنگی کردها و ملاحظات انتخاباتی همچنان از موانع اصلی این روند هستند.
در واقع، آنکارا نمیتواند همزمان خواهان حل مسئله کردها و تقویت گفتمانی باشد که ممکن است بخشی از شهروندان غیرترک را به حاشیه هویتی براند.
۲. محدودیت ظرفیت اتحاد جهان ترک
دومین پیامد، فاصله گرفتن از واقعیتهای سیاسی کشورهای ترکزبان است. ترکیه ممکن است خود را مرکز طبیعی جهان ترک تصور کند، اما جمهوری آذربایجان، قزاقستان، ازبکستان و قرقیزستان هرکدام منافع ملی و محاسبات امنیتی مستقلی دارند.
پژوهشی منتشرشده در سال ۲۰۲۶ در نشریهTurkish Studies نشان میدهد که اگرچه کشورهای عضو سازمان دولتهای ترک در اهمیت همکاری منطقهای اشتراک نظر دارند، برداشت آنها از کارکرد این سازمان متفاوت است: ترکیه به آن بهعنوان یک بازیگر ژئوپلیتیکی مینگرد، جمهوری آذربایجان بر ظرفیتهای امنیتی آن تأکید دارد و قزاقستان رویکردی عمدتاً اقتصادی و عملگرایانه دنبال میکند.
این اختلاف رویکرد نشان میدهد که اشتراک زبانی و تاریخی الزاماً به همگرایی راهبردی منجر نمیشود. حتی اختلاف اخیر میان آنکارا و باکو درباره سطح مشارکت در نشست سران کشورهای ترک، نشانهای از محدودیت تصور رهبری بلامنازع ترکیه است. در نتیجه، تبدیل پانترکیسم به مبنای سیاست خارجی میتواند انتظاراتی ایجاد کند که تحقق آنها خارج از اختیار آنکاراست.
۳. افزایش اصطکاک با قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای
سومین پیامد، افزایش هزینههای ژئوپلیتیکی بلندپروازیهای ترکیه است. گسترش نفوذ پانترکیستی در قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی، بهویژه در حوزههای امنیتی، نظامی و ترانزیتی، میتواند حساسیت روسیه، چین و حتی برخی دولتهای منطقه را افزایش دهد.
روسیه همچنان یکی از بازیگران مهم امنیتی و اقتصادی آسیای مرکزی و قفقاز است و چین نیز از طریق ابتکار کمربند و راه، منافع گستردهای در مسیرهای ارتباطی این مناطق دارد. بنابراین، تلاش ترکیه برای تبدیل سازمان دولتهای ترک به یک بلوک ژئوپلیتیکی با محوریت آنکارا، ممکن است به جای ایجاد فضای نفوذ بیشتر، زمینه رقابت پرهزینه با قدرتهای بزرگ را فراهم کند.
از سوی دیگر، کشورهای آسیای مرکزی لزوماً مایل نیستند میان ترکیه، روسیه و چین دست به انتخاب راهبردی بزنند. آنها عموماً ترجیح میدهند از روابط چندجانبه برای حفظ استقلال سیاسی و اقتصادی خود استفاده کنند. در چنین شرایطی، اصرار آنکارا بر رهبری سیاسی و هویتی جهان ترک میتواند نتیجه معکوس داشته باشد و اعتماد شرکای منطقهای را کاهش دهد.
۴. تضعیف عمق راهبردی جهان اسلام
چهارمین پیامد، محدود شدن دامنه نفوذ ترکیه در جهان اسلام است. یکی از مزیتهای تاریخی سیاست خارجی آنکارا، امکان برقراری ارتباط همزمان با جوامع ترکزبان، عرب، کرد، پاکستانی، آفریقایی و بالکان بوده است. این ظرفیت تا حد زیادی بر میراث تاریخی عثمانی، پیوندهای مذهبی و شبکههای فرهنگی و اقتصادی استوار است.
اما غلبه هویت قومی بر هویت تمدنی میتواند دامنه این نفوذ را محدود کند. ترکیه برای ایفای نقش یک قدرت اثرگذار در خاورمیانه و جهان اسلام، به سرمایه اجتماعی فراتر از مرزهای قومی خود نیاز دارد. برجستهسازی پیوندهای تباری ترکها، در عین حال که ممکن است در آسیای مرکزی جذابیت ایجاد کند، الزاماً برای جوامع عرب و دیگر ملتهای مسلمان ظرفیت وحدتآفرینی ندارد.
البته وحدت اسلامی نیز بهخودیخود یک واقعیت سیاسی منسجم نیست و اختلافات مذهبی، رقابتهای منطقهای و تضاد منافع دولتها مانع تحقق آن است. بااینحال، کنار گذاشتن این ظرفیت هویتی به نفع پانترکیسم، میتواند ترکیه را از بخشی از عمق فرهنگی و سیاسی خود محروم کند.
۵. گرفتار شدن در شکاف میان آرمان و توان ملی
پنجمین پیامد، شکلگیری شکاف میان اهداف اعلامی و ظرفیتهای واقعی ترکیه است. گسترش نفوذ در قفقاز، آسیای مرکزی، خاورمیانه و مناطق ترکزبان مستلزم منابع اقتصادی، سرمایهگذاری مستمر، توان دیپلماتیک و ظرفیت نظامی قابلتوجه است.
درحالیکه اقتصاد ترکیه با چالشهایی همچون تورم، فشارهای ارزی و نیاز به سرمایهگذاری خارجی روبهروست، تعقیب همزمان اهداف بلندپروازانه ژئوپلیتیکی میتواند منابع کشور را پراکنده کند. گزارش مؤسسه MEI در آوریل ۲۰۲۶ نیز بر پیوند سیاست خارجی متمرکز و جاهطلبیهای منطقهای ترکیه با محدودیتهای اقتصادی، فشارهای تحریمی و خطر گسترش بیش از اندازه تعهدات نظامی تأکید دارد.
در چنین شرایطی، تبدیل پانترکیسم به یک پروژه فراملی ممکن است هزینههای سیاسی و اقتصادی بیشتری از منافع حاصل از آن ایجاد کند.
جمعبندی
در مجموع، مسئله اصلی ترکیه نه اصل همکاری با کشورهای ترکزبان، بلکه تبدیل این همکاری به یک پروژه هویتی و هژمونیک است. آنکارا میتواند از اشتراکات تاریخی، زبانی و فرهنگی برای توسعه روابط اقتصادی و امنیتی استفاده کند، اما اگر این اشتراکات را مبنای تعریف سلسلهمراتب سیاسی و ادعای رهبری جهان ترک قرار دهد، با مقاومت شرکای منطقهای و حساسیت قدرتهای بزرگ مواجه خواهد شد.
از این منظر، هشدار آیدین اونال را باید بسیار جدی و فراتر از یک اختلافنظر ایدئولوژیک میان اسلامگرایان و ملیگرایان ارزیابی کرد؛ این هشدار بازتاب نگرانی درباره آینده راهبردی ترکیه است. اردوغان با ائتلاف با جریان ملیگرا ممکن است در کوتاهمدت ابزار مؤثرتری برای بسیج سیاسی و تثبیت قدرت خود به دست آورد، اما در بلندمدت خطر آن وجود دارد که ترکیه بهجای تبدیل شدن به یک قدرت فراگیر منطقهای، در چارچوب محدودتری از رقابتهای قومی، امنیتی و ژئوپلیتیکی گرفتار شود.
در واقع، قدرت راهبردی ترکیه در توانایی پیوند دادن جغرافیاهای مختلف و ایجاد شبکهای از منافع مشترک نهفته است، نه در تلاش برای تعریف یک حوزه نفوذ صرفاً بر مبنای قومیت. ملیگرایی ترکی اگر به ابزاری برای همکاری متوازن تبدیل نشود و در قالب پانترکیسم توسعهطلبانه قرار گیرد، ممکن است بیش از آنکه قدرت ملی آنکارا را افزایش دهد، به عامل فرسایش سرمایه اجتماعی، دیپلماتیک و اقتصادی این کشور تبدیل شود.
ا
نظرات خوانندگان