Pan-Türkizmin jeopolitik meydan okumaları ve Ankara'nın iç ve dış politikasındaki kimlik çatlakları
Ankara’nın Türk milliyetçiliği; güç inşası projesi mi, yoksa Türkiye’nin stratejik aşınmasının başlangıcı mı?

Zaviye Enstitüsü: Türk etnik milliyetçiliği ve Pantürkizmin Türkiye’nin iç ve dış politikasına tedricen hâkim olması, Ankara’ya siyasi mobilizasyon ve bölgesel nüfuzunu genişletmek için yeni bir araç sağlayabilse de uzun vadede toplumsal bütünlüğün zayıflaması, etnik fay hatlarının derinleşmesi, komşularla sürtüşmenin artması ve Türkiye’nin bu ülkenin gerçek kapasitesini aşan jeopolitik emellerin içine sürüklenmesi riskini beraberinde getirebilir.
Türkiye’de son yıllarda yaşanan siyasi gelişmeler, Recep Tayyip Erdoğan hükümetinin söyleminde önemli bir unsurun daha fazla öne çıktığına işaret etmektedir: muhafazakâr İslamcılıktan ve İslam dünyasıyla dayanışmaya yapılan vurgudan, Pantürkist eğilimler taşıyan bir tür Türk milliyetçiliğine yöneliş. Bu değişim, Erdoğan ile Milliyetçi Hareket Partisi lideri Devlet Bahçeli arasındaki siyasi ittifak ve Ankara’nın Türk Devletleri Teşkilatı’nı Türkiye’nin bölgesel nüfuz araçlarından birine dönüştürme çabasıyla bağlantılı olarak analiz edilmelidir.
Elbette Türk milliyetçiliği yeni bir olgu değildir; ancak temel mesele, onun bir kimlik unsurundan politika oluşturmanın ve ulusal çıkarları tanımlamanın hâkim çerçevesine dönüşmesidir. Erdoğan’ın eski danışmanı ve Türkiye’deki muhafazakâr çevreye yakın isimlerden biri olan Aydın Ünal’ın İslami birliğin yerini Türk etnik birliğinin alması tehlikesine ilişkin uyarısı, bu dönüşümün sonuçları konusunda iktidar siyasi kampı içinde görüş ayrılıklarının bulunduğunu göstermektedir.
Aşağıdaki değerlendirmede Erdoğan’ın Türk milliyetçiliğinin stratejik sonuçlarının önemli bazı boyutları kısaca incelenmiştir:
1. Etnik fay hatlarının derinleşmesi ve iç bütünlüğe yönelik tehdit
Etnik milliyetçiliğin hâkim olmasının ilk olumsuz sonucu, Türkiye’nin toplumsal çeşitliliğinin yönetilmesini zorlaştırmasıdır. Bu ülke yalnızca Türklerden oluşan bir toplum değildir; Kürt, Arap, Çerkes, Alevi ve diğer etnik ve dini gruplar da toplumsal yapıda yer almaktadır. Dolayısıyla ulusal kimliğin Türk etnisitesinin üstünlüğü veya merkeziliği temelinde tanımlanması, toplumun bazı kesimlerinin ulus-devlete aidiyet duygusunu zayıflatabilir.
Bu mesele, özellikle Türkiye Kürtleri açısından önem taşımaktadır. Ankara’nın 2024’ten bu yana Kürdistan İşçi Partisi (PKK) ile on yıllardır süren çatışmayı sona erdirmek için yeni bir çaba yürüttüğü bir dönemde, aşırı milliyetçilik söyleminin güçlenmesi uzlaşma ve reformlar için gerekli siyasi alanı daraltabilir. Reuters’ın ve araştırma kuruluşlarının raporları da karşılıklı güvensizliğin, Kürtlerin siyasi ve kültürel hakları konusundaki anlaşmazlıkların ve seçim hesaplarının hâlâ bu sürecin önündeki başlıca engeller arasında bulunduğunu göstermektedir.
Aslında Ankara, aynı anda hem Kürt meselesinin çözümünü talep edip hem de Türk olmayan vatandaşların bir bölümünü kimlik bakımından marjinalleştirebilecek bir söylemi güçlendiremez.
2. Türk dünyasının birliği kapasitesinin sınırlılıkları
İkinci sonuç, Türk dilli ülkelerin siyasi gerçeklerinden uzaklaşılmasıdır. Türkiye kendisini Türk dünyasının doğal merkezi olarak görebilir; ancak Azerbaycan Cumhuriyeti, Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan’ın her biri bağımsız ulusal çıkarlara ve güvenlik hesaplarına sahiptir.
2026 yılında Turkish Studies dergisinde yayımlanan bir araştırma, Türk Devletleri Teşkilatı üyesi ülkeler bölgesel işbirliğinin önemi konusunda ortak bir görüşe sahip olsalar da bu teşkilatın işlevine ilişkin yaklaşımlarının farklı olduğunu göstermektedir: Türkiye onu jeopolitik bir aktör olarak görürken, Azerbaycan Cumhuriyeti güvenlik kapasitesini vurgulamakta, Kazakistan ise ağırlıklı olarak ekonomik ve pragmatik bir yaklaşım izlemektedir.
Bu yaklaşım farklılıkları, dilsel ve tarihsel ortaklığın zorunlu olarak stratejik yakınsamaya yol açmadığını göstermektedir. Ankara ile Bakü arasında Türk devletleri zirvesine katılım düzeyi konusunda yaşanan son anlaşmazlık dahi Türkiye’nin tartışmasız liderliği fikrinin sınırlılıklarına işaret etmektedir. Dolayısıyla Pantürkizmin dış politikanın temeli hâline getirilmesi, gerçekleşmesi Ankara’nın kontrolü dışında olan beklentiler yaratabilir.
Daha fazla okuyun: Ankara’nın Büyük Türkistan kurma politikasının boyutları ve yönleri üzerine bir değerlendirme
3. Bölgesel ve bölge dışı güçlerle sürtüşmenin artması
Üçüncü sonuç, Türkiye’nin jeopolitik emellerinin maliyetlerinin artmasıdır. Pantürkist nüfuzun Güney Kafkasya ve Orta Asya’da, özellikle güvenlik, askeri ve transit alanlarında genişlemesi, Rusya, Çin ve hatta bazı bölge ülkelerinin hassasiyetlerini artırabilir.
Rusya, Orta Asya ve Kafkasya’nın güvenlik ve ekonomi alanlarında hâlâ önemli aktörlerden biridir; Çin’in de Kuşak ve Yol Girişimi aracılığıyla bu bölgelerin ulaştırma güzergâhlarında geniş çıkarları bulunmaktadır. Bu nedenle Türkiye’nin Türk Devletleri Teşkilatı’nı Ankara merkezli bir jeopolitik bloğa dönüştürme çabası, daha geniş bir nüfuz alanı yaratmak yerine büyük güçlerle maliyetli rekabete zemin hazırlayabilir.
Öte yandan, Orta Asya ülkeleri Türkiye, Rusya ve Çin arasında mutlaka stratejik bir seçim yapmak istememektedir. Bu ülkeler genel olarak siyasi ve ekonomik bağımsızlıklarını korumak için çok taraflı ilişkilerden yararlanmayı tercih etmektedir. Böyle bir durumda Ankara’nın Türk dünyasının siyasi ve kimlik temelli liderliği konusundaki ısrarı ters tepebilir ve bölgesel ortakların güvenini azaltabilir.
Daha fazlasını okuyun: Türk Devletleri Teşkilatı: Türkiye ve ABD’nin Orta Asya’daki Aracı
4. İslam dünyasının stratejik derinliğinin zayıflaması
Dördüncü sonuç, Türkiye’nin İslam dünyasındaki nüfuz alanının daralmasıdır. Ankara’nın dış politikasının tarihsel avantajlarından biri, aynı anda Türkçe konuşan topluluklarla, Araplarla, Kürtlerle, Pakistanlılarla, Afrikalılarla ve Balkan halklarıyla ilişkiler kurabilme imkânı olmuştur. Bu kapasite büyük ölçüde Osmanlı’nın tarihsel mirasına, dinî bağlara ve kültürel ve ekonomik ağlara dayanmaktadır.
Ancak etnik kimliğin medeniyet kimliğine üstün gelmesi, bu nüfuz alanını sınırlayabilir. Türkiye’nin Orta Doğu ve İslam dünyasında etkili bir güç rolü oynayabilmesi için etnik sınırlarının ötesine uzanan bir toplumsal sermayeye ihtiyacı vardır. Türklerin soy bağlarının öne çıkarılması Orta Asya’da cazibe yaratabilir; ancak Arap toplumları ve diğer Müslüman halklar açısından mutlaka birleştirici bir kapasite taşımaz.
Elbette İslam birliği de kendi başına bütünlüklü bir siyasi gerçeklik değildir; mezhepsel ayrılıklar, bölgesel rekabetler ve devletlerin çıkar çatışmaları bunun gerçekleşmesinin önünde engel oluşturmaktadır. Bununla birlikte, bu kimlik temelli kapasitenin Pantürkizm lehine terk edilmesi, Türkiye’yi kültürel ve siyasi derinliğinin bir bölümünden mahrum bırakabilir.
5. İdeal ile ulusal kapasite arasındaki boşluğa sıkışmak
Beşinci sonuç, ilan edilen hedeflerle Türkiye’nin gerçek kapasitesi arasında bir boşluğun ortaya çıkmasıdır. Kafkasya’da, Orta Asya’da, Orta Doğu’da ve Türkçe konuşulan bölgelerde nüfuzun genişletilmesi; ekonomik kaynaklar, sürekli yatırım, diplomatik kapasite ve kayda değer bir askerî kapasite gerektirmektedir.
Türkiye ekonomisi enflasyon, döviz baskısı ve yabancı yatırım ihtiyacı gibi sorunlarla karşı karşıyayken, iddialı jeopolitik hedeflerin eş zamanlı olarak izlenmesi ülkenin kaynaklarını dağıtabilir. MEI’nin Nisan 2026 tarihli raporu da Türkiye’nin odaklanmış dış politikası ve bölgesel hedeflerini ekonomik kısıtlamalar, yaptırım baskısı ve askerî taahhütlerin aşırı genişlemesi riskiyle ilişkilendirmektedir.
Böyle bir durumda Pantürkizmin ulusötesi bir projeye dönüştürülmesi, sağlayacağı faydalardan daha yüksek siyasi ve ekonomik maliyetler yaratabilir.
Sonuç
Genel olarak Türkiye açısından temel mesele, Türkçe konuşan ülkelerle iş birliğinin kendisi değil, bu iş birliğinin kimlik temelli ve hegemonik bir projeye dönüştürülmesidir. Ankara, ekonomik ve güvenlik ilişkilerini geliştirmek için tarihsel, dilsel ve kültürel ortaklıklardan yararlanabilir; ancak bu ortaklıkları siyasi hiyerarşilerin tanımlanmasının ve Türk dünyasına liderlik iddiasının temeli hâline getirirse bölgesel ortakların direnciyle ve büyük güçlerin hassasiyetleriyle karşılaşacaktır.
Bu açıdan Aydın Ünal’ın uyarısı, İslamcılar ile milliyetçiler arasındaki ideolojik bir görüş ayrılığının ötesinde, çok ciddi biçimde değerlendirilmelidir; bu uyarı Türkiye’nin stratejik geleceğine ilişkin bir endişeyi yansıtmaktadır. Erdoğan, milliyetçi hareketle ittifak kurarak kısa vadede siyasi seferberlik ve iktidarını pekiştirmek için daha etkili bir araç elde edebilir; ancak uzun vadede Türkiye’nin kapsayıcı bir bölgesel güce dönüşmek yerine, etnik, güvenlik temelli ve jeopolitik rekabetlerin daha dar bir çerçevesine sıkışması riski bulunmaktadır.
Gerçekte Türkiye’nin stratejik gücü, yalnızca etnisite temelinde bir nüfuz alanı tanımlama çabasında değil, farklı coğrafyaları birbirine bağlama ve ortak çıkarlardan oluşan bir ağ yaratma kapasitesinde yatmaktadır. Türk milliyetçiliği dengeli bir iş birliği aracına dönüşmez ve yayılmacı Pantürkizm biçimine bürünürse, Ankara’nın ulusal gücünü artırmaktan çok, bu ülkenin toplumsal, diplomatik ve ekonomik sermayesini aşındıran bir etkene dönüşebilir.
Daha fazlasını okuyun: Pantürkizm konusunda ne kadar endişelenmeliyiz?
Z
Okur yorumları