Erdoğan ve Aliyev’in Şuşa görüşmesi: Anlaşmazlığın sonu mu, yoksa güvensizliğin yönetimi mi?
Türkiye ile Azerbaycan arasındaki son gerilim sona erdi mi?

Zaviye Enstitüsü: Recep Tayyip Erdoğan’ın Şuşa’ya gerçekleştirdiği ziyaret ve Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’le bu ülkenin Zafer Günü’nde yaptığı görüşme, iki önemli müttefik arasındaki ilişkileri bir kez daha gündemin merkezine taşıdı. Ankara ile Bakü arasında haftalar süren siyasi ve medya kaynaklı gerilimlerin ardından gerçekleşen bu görüşme, iki tarafın ikili ilişkileri koruma iradesine dair açık bir mesaj taşıyordu.
Burada sorulması gereken soru şudur: Bu görüşme, son dönemdeki anlaşmazlıkların sona erdiği anlamına mı gelmektedir, yoksa gerilimi kontrol altına alma ve iş birliğinin diğer alanlarına yayılmasını önleme çabası olarak mı değerlendirilmelidir?
Bu soruya yanıt verebilmek için siyasi ve medya düzeyindeki gerilimin sona ermesi ile ikili ilişkilerdeki güvensizliğin temel nedenlerinin ortadan kaldırılması arasında ayrım yapmak gerekir. Şuşa görüşmesi, anlaşmazlıkların çözüme kavuşturulmasından ziyade, tarafların bunların tırmanmasını önlemenin gerekliliği konusunda mutabık kaldığını gösteriyor gibi görünmektedir.
Daha fazlasını okuyun: Ankara ile Bakü arasındaki kimlik gerilimi ve stratejik anlaşmazlıklar
İlişkilerin derinliği: Anlaşmazlıkların yayılmasının önündeki engel
Ankara ile Bakü arasındaki ilişkilerin analizinde ilk dikkat edilmesi gereken husus, iki ülke ilişkilerinin derinliği ve kapsamıdır. Türkiye ve Azerbaycan son yıllarda ilişkilerini siyasi ve kültürel ilişkiler düzeyinin ötesine taşıyarak askerî, güvenlik, enerji, ticaret ve transit alanlarında neredeyse stratejik bir ortaklığa dönüştürdü. Türkiye’nin Karabağ Savaşı’nda Azerbaycan’a verdiği destek ve 2021’de Şuşa Bildirisi’nin imzalanması da bu iş birliğinin konumunu pekiştirdi.
Böyle bir ortamda iki ülkenin ortak çıkarlarının kapsamı o kadar geniştir ki bir veya birkaç konuda ortaya çıkan anlaşmazlığın zorunlu olarak diğer alanlara yayılması pek olası değildir. Başka bir ifadeyle, Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkilerin yapısı, gerilimin yayılmasının siyasi ve ekonomik maliyetlerini her iki taraf için de önemli kılmaktadır. Bu nedenle, son anlaşmazlıkların zirve yaptığı dönemde dahi iki hükümetten hiçbiri stratejik ilişkilerini esaslı biçimde gözden geçirme eğilimine işaret eden bir tutum sergilemedi.
Erdoğan’ın Şuşa’da iki ülke arasındaki ittifakın sarsılmazlığına ilişkin açıklamaları ve Aliyev’in bu ilişkilerin ebedî olduğu yönündeki vurgusu da bu çerçevede değerlendirilmelidir.
Başörtüsü meselesi: İç politika konusunun ötesinde bir anlaşmazlık
Bununla birlikte, son anlaşmazlığın iki tarafın siyasi algıları üzerindeki etkisi göz ardı edilemez. Gerilimin başlangıç noktası, Azerbaycan’daki okullarda yeni kıyafet düzenlemeleri ve başörtülü öğrenciler üzerindeki kısıtlamalardı. Türkiye’deki bazı yetkililerin, siyasi figürlerin ve dinî çevrelerin bu karara gösterdiği tepki, Bakü’de ciddi bir hassasiyetle karşılandı. Azerbaycanlı yetkililerin bakışına göre bu tepkiler, içişlerine müdahale ve ülkenin siyasi sisteminin seküler yapısının sorgulanması anlamına geliyordu.
Türkiye hükümeti başlangıçta bu konunun resmî ve diplomatik bir anlaşmazlığa dönüşmesini önlemeye çalışmış olsa da Erdoğan’a yakın bazı isimlerin açıklamaları ve Türkiye siyasi ortamında ortaya konan tutumlar Bakü’nün hoşuna gitmedi. Erdoğan’ın danışmanı Oktay Saral’ın Azerbaycan’ın eğitim politikalarını eleştirmesinin ardından görevden alınması da Ankara’nın bu anlaşmazlığı yönetmek için siyasi düzeyde geri adım atmaya hazır olduğunu gösterdi.
Daha fazlasını okuyun: Azerbaycan okullarında başörtüsü yasağı Bakü-Ankara ilişkilerinde kopuşa yol açar mı?!
Bununla birlikte, temel mesele yalnızca başörtüsü konusundaki anlaşmazlık değildir; bu olay, Bakü’deki siyasi çevrelerde Ankara’nın yaklaşımına yönelik kayda değer bir güvensizlik ve kuşku yaratmıştır. Gerçekte Azerbaycan, karar alma bağımsızlığına ve ulusal egemenliğine büyük önem veren bir ülke olarak, Türkiye’nin siyasi veya kültürel nüfuz uygulama yönündeki her türlü girişimine tepki göstermektedir. Bu algı, daha önce de iki ülke arasındaki bazı anlaşmazlıklarda, özellikle Türkiye’nin Karabağ Savaşı’ndaki rolü ve İsrail’le ilişkiler konularında gözlemlenmişti. Dolayısıyla bu güvensizliğin etkilerinin yalnızca bir görüşme ve birkaç dostane açıklamayla ortadan kalkması pek olası değildir.
Aliyev’in imaları: Bakü’deki kırgınlığın derinliğinin işareti
Ankara ile Bakü arasındaki anlaşmazlıkların devam ettiğinin en önemli göstergelerinden biri, İlham Aliyev’in son dönemdeki söyleminde aranmalıdır. Azerbaycan Cumhurbaşkanı daha önce iktidardaki Yeni Azerbaycan Partisi’nin 8. Kongresi’nde yaptığı konuşmada, Türkiye’nin adını doğrudan anmadan, Türkiye’deki medya ve siyasi çevreler tarafından Ankara’ya yönelik açık imalar olarak yorumlanan emsalsiz açıklamalarda bulundu.
Aliyev konuşmasının bir bölümünde “büyük dayı” kavramına atıfta bulunarak Azerbaycan’ın büyük dayısı olmadığını ve hiçbir ülkenin desteğine bağımlı bulunmadığını vurguladı. Ayrıca Karabağ Savaşı’na atıfta bulunan Aliyev, ülkesinin zor koşullarda hiç kimseden destek almadığını ve ihtiyaç duyduğu tüm silahları dünya piyasa fiyatlarından satın aldığını öne sürdü; hatta bazı durumlarda genel geçer fiyatın birkaç katını ödediğini ve hiçbir indirim almadığını belirtti.
Bu açıklamaların önemi, Türkiye’nin Karabağ Savaşı’nda Azerbaycan Cumhuriyeti’ne verdiği desteği her zaman iki ülke arasındaki ittifakın en önemli sembollerinden biri olarak sunmuş olması ve bu desteğin Ankara’nın siyasi söyleminde öne çıkan bir yere sahip bulunmasından kaynaklanmaktadır. Bu nedenle Aliyev’in sözleri Türkiye’de, Ankara’nın Azerbaycan Cumhuriyeti’nin zaferindeki rolüne ilişkin anlatısının sorgulanması olarak yankı bulmuştur.
Aliyev, konuşmasının bir başka bölümünde Türkiye’ye doğrudan atıfta bulunmaksızın, Bakü’nün iç politikalarını eleştirenlere hitaben hiçbir ülkenin Azerbaycan Cumhuriyeti’nin yaşam tarzına ve içişlerine müdahale etmemesi gerektiğini, herkesin kendi ülkesinin işleriyle ilgilenmesi gerektiğini vurgulamıştır. Bu açıklamalar, Türkiye’deki siyasi ve dinî çevrelerin Azerbaycan’daki okullarda başörtüsüne yönelik kısıtlamalara ilişkin eleştirilerinin gündemde olduğu bir ortamda yapılmış ve Türkiye’nin tutumlarına örtülü bir tepki olarak yorumlanmıştır.
Bu açıklamaların bütünü, son anlaşmazlıkların yalnızca diplomatik bir yanlış anlamayla sınırlı kalmadığını; siyasi bağımsızlık, ikili ittifakın nasıl tanımlanacağı ve birbirlerinin içişlerine müdahalenin sınırları gibi hassas konularla bağlantılı olduğunu göstermektedir. Bu nedenle, iki hükümet resmî düzeyde ilişkilerin korunacağını vurgulasa bile, bu tutumların ve oluşan güvensizliğin etkilerinin kısa vadede ortadan kalkması beklenmemektedir.
Sonuç
Genel olarak Erdoğan ile Aliyev’in Şuşa’daki görüşmesi, gerilimlerin tamamen sona erdiğinin değil, iki tarafın anlaşmazlıkları yönetme ve stratejik ortaklığın zarar görmesini önleme çabasının bir işareti olarak değerlendirilmelidir. Türkiye ile Azerbaycan Cumhuriyeti arasındaki ekonomik, güvenlik ve askerî ilişkilerin derinliği, dönemsel anlaşmazlıkların tüm ikili ilişkilere kolayca sirayet etmesine izin vermemektedir; ancak bu gerçek, yapısal anlaşmazlıkların ve karşılıklı hassasiyetlerin bulunmadığı anlamına gelmemektedir.
Ankara ve Bakü’nün mevcut aşamada her şeyden önce ittifak çerçevesini koruma ve anlaşmazlıkların kamuoyu önünde görünür hâle gelmesini önleme konusunda mutabık oldukları görülmektedir. Bununla birlikte, başörtüsü meselesi nedeniyle oluşan güvensizlik, Aliyev’in Azerbaycan Cumhuriyeti’nin siyasi bağımsızlığına ilişkin hassasiyeti ve Karabağ Savaşı’nda Türkiye’nin rolüne dair kinayeli açıklamaları hâlâ geçerliliğini korumaktadır.
Z
Okur yorumları