رقابت قدرتها بر سر آینده ژئوپلیتیکی قفقاز جنوبی
گرجستان و آمریکا؛ تلاش برای بازتعریف موازنه قدرت در قفقاز جنوبی

تحولات ژئوپلیتیکی قفقاز جنوبی در سالهای اخیر، موقعیت سنتی گرجستان را بهعنوان مهمترین مسیر ارتباطی میان دریای خزر و دریای سیاه با چالشهای تازهای مواجه کرده است. تغییر موازنه قدرت پس از جنگ قرهباغ، افزایش نقشآفرینی جمهوری آذربایجان و ترکیه و شکلگیری مسیرهای ترانزیتی جدید، موجب شده است تفلیس بیش از گذشته نسبت به آینده جایگاه اقتصادی و امنیتی خود حساس باشد. در چنین شرایطی، تلاش دولت گرجستان برای ترمیم روابط با ایالات متحده را باید در چارچوب جستوجوی یک توازن راهبردی جدید ارزیابی کرد؛ توازنی که هدف آن جلوگیری از تبدیلشدن این کشور به بازیگری حاشیهای در معادلات منطقهای است.
کریدورهای ترانزیتی؛ مسئلهای فراتر از اقتصاد
یکی از مهمترین مؤلفههای قدرت ژئوپلیتیکی گرجستان، موقعیت جغرافیایی این کشور در مسیر اتصال آسیای مرکزی و قفقاز به بازارهای اروپایی است. بخش مهمی از زیرساختهای انتقال انرژی و تجارت منطقه، از جمله خطوط لوله باکو ـ تفلیس ـ جیهان و باکو ـ تفلیس ـ ارزروم و همچنین راهآهن باکو ـ تفلیس ـ قارص، به جغرافیای گرجستان وابستهاند. این موقعیت طی سالهای گذشته برای تفلیس درآمد ترانزیتی و اهمیت سیاسی ایجاد کرده است.
بااینحال، گسترش طرحهای جایگزین، بهویژه مسیر موسوم به ترامپ (TRIPP) در جنوب ارمنستان، میتواند بخشی از مزیت جغرافیایی گرجستان را تحت تأثیر قرار دهد. هرچه ارتباط مستقیمتر جمهوری آذربایجان با نخجوان و ترکیه عملیاتیتر شود، امکان کاهش وابستگی باکو به مسیرهای عبوری از خاک گرجستان افزایش مییابد. بنابراین، نگرانی تفلیس صرفاً از دست رفتن بخشی از درآمدهای ترانزیتی نیست؛ بلکه مسئله اصلی، کاهش قدرت چانهزنی این کشور در ترتیبات اقتصادی و سیاسی آینده قفقاز جنوبی است.
ترکیه و جمهوری آذربایجان؛ شرکای اقتصادی و رقبای بالقوه ژئوپلیتیکی
روابط گرجستان با آنکارا و باکو واجد نوعی دوگانگی ساختاری است. از یک سو، همکاریهای سهجانبه در حوزه انرژی، حملونقل و امنیت، منافع اقتصادی مهمی برای تفلیس ایجاد کرده و این کشور را به حلقهای ضروری در شبکه ارتباطی منطقه تبدیل کرده است. از سوی دیگر، افزایش قدرت اقتصادی و سیاسی دو همسایه، ظرفیت تأثیرگذاری آنها بر تصمیمات راهبردی گرجستان را افزایش داده است.
در این میان، حساسیتهای تاریخی و هویتی نیز بر روابط تأثیر میگذارند. موضوع ترکهای مسختی، جایگاه مسلمانان آجاریا و برخی اختلافات مرتبط با میراث تاریخی و مذهبی، نشان میدهند که نزدیکی اقتصادی الزاماً به معنای رفع نگرانیهای امنیتی نیست. از این منظر، تمایل تفلیس به توسعه مناسبات با واشنگتن را میتوان تلاشی برای ایجاد یک پشتوانه سیاسی مستقل در برابر افزایش وزن منطقهای آنکارا و باکو دانست؛ هرچند گرجستان به دلیل وابستگی متقابل اقتصادی، امکان تقابل مستقیم با این دو کشور را ندارد.
واشنگتن، پکن و مسکو؛ سه ضلع محدودکننده سیاست خارجی تفلیس
احیای روابط با آمریکا در شرایطی دنبال میشود که گرجستان همزمان با سه قدرت تأثیرگذار در محیط پیرامونی خود مواجه است. واشنگتن به دنبال حفظ نفوذ غرب در قفقاز و تأمین امنیت مسیرهای ارتباطی اروپا و آسیاست؛ پکن از طریق سرمایهگذاری در زیرساختها و گسترش همکاریهای اقتصادی، جایگاه خود را در اقتصاد گرجستان تقویت میکند و مسکو همچنان از ظرفیتهای نظامی و سیاسی خود برای محدودکردن گزینههای راهبردی تفلیس بهره میگیرد.
در این میان، همکاریهای اقتصادی با چین برای گرجستان یک فرصت مهم محسوب میشود، اما میتواند در روابط با آمریکا هزینه سیاسی ایجاد کند. از سوی دیگر، نزدیکی بیش از اندازه به واشنگتن نیز ممکن است حساسیت روسیه را افزایش دهد؛ کشوری که همچنان در آبخازیا و اوستیای جنوبی حضور و نفوذ تعیینکننده دارد. بنابراین، سیاست خارجی گرجستان بیش از آنکه بر انتخاب قطعی یک قطب استوار باشد، بر حفظ امکان همکاری همزمان با بازیگران مختلف مبتنی است.
محدودیتهای احیای شراکت با آمریکا
با وجود تلاشهای دیپلماتیک تفلیس، نباید احیای روابط با واشنگتن را به معنای بازگشت خودکار به سطح پیشین همکاریهای راهبردی دانست. اختلافات سیاسی بر سر ساختار حکمرانی، قانونگذاری داخلی و جهتگیری سیاست خارجی همچنان پابرجاست. علاوه بر این، اولویتهای دولت آمریکا در قفقاز با منافع داخلی گرجستان کاملاً همپوشانی ندارد. برای واشنگتن، مسیرهای ترانزیتی، رقابت با چین و محدودسازی نفوذ روسیه اهمیت بیشتری از تضمین جایگاه سیاسی حزب حاکم گرجستان دارند.
در نتیجه، تفلیس نمیتواند صرفاً با برجستهسازی ظرفیتهای ترانزیتی یا توسعه همکاریهای نمادین اقتصادی، حمایت امنیتی و سیاسی بلندمدت آمریکا را تضمین کند.
نکته پایانی
گرجستان در حال عبور از مرحلهای است که در آن موقعیت جغرافیایی بهتنهایی تضمینکننده اهمیت ژئوپلیتیکی این کشور بود. ظهور مسیرهای جایگزین، افزایش نفوذ ترکیه و جمهوری آذربایجان و رقابت قدرتهای بزرگ، تفلیس را به سمت متنوعسازی روابط خارجی سوق داده است. احیای مناسبات با آمریکا در این چارچوب، تلاشی برای حفظ قدرت مانور و جلوگیری از وابستگی بیش از اندازه به بازیگران منطقهای است.
بااینحال، موفقیت این راهبرد به توانایی گرجستان در ایجاد توازن میان منافع اقتصادی با چین، ملاحظات امنیتی در برابر روسیه و همکاری با غرب بستگی دارد. برای ایران نیز این تحول اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا هرگونه تغییر در جایگاه ترانزیتی گرجستان و ترتیبات امنیتی پیرامون کریدورهای قفقاز میتواند بر دسترسی ایران به مسیرهای شمالی، موازنه منطقهای و رقابت بر سر کریدورهای ارتباطی اثرگذار باشد. از این منظر، تحولات سیاست خارجی تفلیس باید نه صرفاً بهعنوان مسئلهای دوجانبه میان گرجستان و آمریکا، بلکه بهمثابه بخشی از بازآرایی نظم ژئوپلیتیکی قفقاز جنوبی مورد توجه قرار گیرد.
ز
نظرات خوانندگان