بررسی اهداف ژئوپلیتیکی کرملین از مشارکت در سازمان دولتهای ترک و پیامدهای آن برای معادلات اوراسیا
آیا احتمال پیوستن روسیه به سازمان دولتهای ترک وجود دارد؟

اندیشکده زاویه: تحولات اخیر پیرامون احتمال پیوستن روسیه به سازمان دولتهای ترک، از شکلگیری مرحله تازهای در مناسبات ژئوپلیتیکی اوراسیا حکایت دارد. سازمانی که در ابتدا با هدف تقویت پیوندهای فرهنگی، زبانی و تاریخی کشورهای ترکزبان تأسیس شد، اکنون به یکی از چارچوبهای مهم همکاری سیاسی، اقتصادی و ترانزیتی در آسیای مرکزی و قفقاز تبدیل شده است.
استقبال اخیر کرملین از احتمال مشارکت در این سازمان، پرسش مهمی را مطرح میکند: آیا روسیه در حال تجدیدنظر در نگاه سنتی خود به همگرایی جهان ترک است یا میکوشد از طریق حضور در این ساختار، تحولات آن را مدیریت کند؟
نقطه آغاز این بحث، پیشنهاد قاسم جومارت توکایف، رئیسجمهور قزاقستان، در سیزدهمین اجلاس سازمان دولتهای ترک در آنکارا در ۳۰ اکتبر ۲۰۲۶ (8 آبان 1405) بود. توکایف پیشنهاد کرد روسیه از طریق سازوکار «سازمان دولتهای ترک پلاس» یا با جایگاه ناظر در فعالیتهای این سازمان مشارکت کند. در دوم نوامبر، دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، این ایده را قابلفهم و مناسب توصیف کرد و گفت موضوع در روابط مسکو و آستانه بررسی خواهد شد؛ هرچند هنوز دعوت رسمی دریافت نشده است. بنابراین، برخلاف برخی برداشتهای رسانهای، تاکنون نه درخواست رسمی عضویت روسیه تأیید شده و نه تصمیمی برای پذیرش آن اتخاذ شده است.
اهمیت این تحول زمانی آشکارتر میشود که پیشینه نگاه روسیه به سازمان دولتهای ترک را در نظر بگیریم. مسکو طی سالهای گذشته همگرایی ترکزبانان را با حساسیت دنبال کرده و نسبت به گسترش نفوذ فرهنگی و سیاسی ترکیه در آسیای مرکزی و حتی مناطق ترکنشین فدراسیون روسیه نگرانیهایی داشته است. اکنون به نظر میرسد روسیه بهجای فاصلهگرفتن از این روند، امکان مشارکت در آن را بررسی میکند. این رویکرد را میتوان نوعی سازگاری عملگرایانه با واقعیتهای جدید منطقه دانست.
نخستین انگیزه احتمالی مسکو، حفظ نفوذ در آسیای مرکزی است. کشورهای قزاقستان، قرقیزستان و ازبکستان، با وجود پیوندهای تاریخی و اقتصادی با روسیه، در سالهای اخیر به توسعه روابط خود با ترکیه، چین، اروپا و دیگر بازیگران توجه بیشتری نشان دادهاند. سازمان دولتهای ترک یکی از ابزارهای این تنوعبخشی است. حضور روسیه در فعالیتهای سازمان میتواند امکان گفتوگوی مستقیم با اعضا و اثرگذاری بر دستورکارهای منطقهای را افزایش دهد.
دومین انگیزه به رقابت ژئواکونومیک مربوط میشود. توسعه کریدور میانی، که چین و آسیای مرکزی را از مسیر دریای خزر، جمهوری آذربایجان و ترکیه به اروپا متصل میکند، اهمیت مسیرهای ترانزیتی خارج از خاک روسیه را افزایش داده است. مسکو میتواند از طریق تعامل با سازمان دولتهای ترک، بهجای مواجهه صرف با این تحولات، در گفتوگوهای مربوط به حملونقل، انرژی و اتصال منطقهای مشارکت کند. بااینحال، منافع روسیه و برخی اعضا در موضوع مسیرهای ترانزیتی لزوماً یکسان نیست.
سومین عامل، مسئله اقوام ترکتبار در داخل فدراسیون روسیه است. تاتارستان، باشقیرستان، ساخا و دیگر مناطق ترکنشین، پیوندهای تاریخی و فرهنگی گستردهای با جهان ترک دارند. تأکید پسکوف بر حضور «فدراسیون روسیه بهعنوان یک کل» و نه مناطق منفرد، از این منظر معنادار است. این موضع میتواند نشاندهنده تمایل مسکو به مدیریت متمرکز روابط فرهنگی و فرامرزی این مناطق باشد؛ موضوعی که در گذشته نیز در مناسبات روسیه با نهادهای فرهنگی جهان ترک اهمیت داشته است.
با اینهمه، پذیرش روسیه با موانع سیاسی و نهادی روبرو است. سازمان دولتهای ترک بر هویت مشترک زبانی و فرهنگی اعضا استوار است و ورود قدرتی غیرترکزبان مانند روسیه میتواند بحثهایی درباره هویت و آینده آن ایجاد کند. کورشاد زورلو، از مقامهای حزب حاکم ترکیه، در چهارم نوامبر تأکید کرد که هرگونه درخواست روسیه باید با موافقت اعضا و براساس ضوابط سازمان بررسی شود. ازاینرو، سازوکار همکاری «ترک پلاس» احتمالاً انعطافپذیری بیشتری نسبت به عضویت ناظر یا کامل دارد.
برای ترکیه نیز این تحول واجد ابعاد دوگانه است. از یکسو، مشارکت روسیه میتواند وزن بینالمللی سازمان را افزایش دهد؛ از سوی دیگر، حضور قدرتی با ظرفیت سیاسی و امنیتی مسکو ممکن است بر استقلال تصمیمگیری اعضا تأثیر بگذارد. قزاقستان نیز احتمالاً در پی ایجاد توازن میان همکاری با روسیه و تقویت مناسبات خود با جهان ترک است.
از منظر ایران، این تحولات نیازمند توجه ویژهاند. گسترش همکاری میان روسیه و سازمان دولتهای ترک میتواند بر معادلات قفقاز جنوبی، آسیای مرکزی، کریدورهای ترانزیتی و مناسبات ترکیه و روسیه تأثیر بگذارد. برای تهران، مسئله اصلی صرفاً احتمال عضویت مسکو نیست، بلکه چگونگی تحول سازمان از یک چارچوب هویتی به سازوکاری گستردهتر برای همکاریهای ژئواکونومیک و سیاسی است.
در مجموع، استقبال روسیه از مشارکت در سازمان دولتهای ترک را میتوان نشانهای از تغییر روش مسکو در مواجهه با همگرایی ترکزبانان دانست، نه لزوماً تغییر اهداف راهبردی آن. روسیه ظاهراً به این جمعبندی نزدیک شده که تعامل با یک ساختار منطقهای روبهگسترش، میتواند فرصتهایی بیش از فاصلهگرفتن از آن فراهم کند. بااینحال، سرنوشت این ابتکار به توافق اعضا، شکل حقوقی مشارکت و میزان سازگاری منافع روسیه با اهداف سازمان بستگی خواهد داشت.
ا
نظرات خوانندگان