تحولات روابط مسکو و واشنگتن
آینده روابط ایران و روسیه در سایه نزدیکی احتمالی مسکو و واشنگتن

اندیشکده زاویه: تحولات اخیر در روابط روسیه و ایالات متحده، پرسشهای تازهای درباره آینده مناسبات تهران و مسکو ایجاد کرده است. در حالی که روسیه و ایران طی سالهای گذشته همکاریهای سیاسی، امنیتی و اقتصادی خود را گسترش دادهاند، نشانههای جدیدی از تلاش واشنگتن برای بازگشایی مسیر همکاری اقتصادی با مسکو مشاهده میشود. این تحولات در شرایطی رخ میدهد که بحران نظامی ایران و آمریکا و جنگ اوکراین همچنان از مهمترین مسائل امنیت بینالملل هستند. پرسش اساسی این است که آیا نزدیکی احتمالی روسیه و آمریکا میتواند جایگاه ایران را در محاسبات راهبردی کرملین تغییر دهد؟
نشانههای جدید در مناسبات مسکو و واشنگتن
در ۲۹ اکتبر ۲۰۲۶ (7 آبان)، گزارشهایی درباره مذاکرات آمریکا و روسیه برای احتمال لغو تحریمهای صندوق سرمایهگذاری مستقیم روسیه منتشر شد. یوری اوشاکوف، دستیار سیاست خارجی کرملین، ضمن تأیید جریان داشتن این گفتوگوها، تأکید کرد که نتیجه آن هنوز مشخص نیست. همزمان، تسهیل موقت برخی محدودیتها بر صادرات سوخت روسیه، نشانهای از ورود ملاحظات اقتصادی به مناسبات دو کشور است.
با اینحال، این تحولات الزاماً به معنای توافق راهبردی مسکو و واشنگتن نیست. اختلافات بنیادین بر سر اوکراین، امنیت اروپا و تحریمهای اقتصادی همچنان پابرجاست. آنچه اهمیت دارد، احتمال شکلگیری الگویی از همکاری محدود و موضوعمحور است که در آن دو طرف بدون حل تمامی اختلافات، در حوزههایی با منافع مشترک وارد معامله شوند.
مشارکت ایران و روسیه در آزمون تحولات جدید
روابط تهران و مسکو با امضای معاهده مشارکت جامع راهبردی در ژانویه ۲۰۲۵ وارد مرحله تازهای شد. این توافق، چارچوبی برای گسترش همکاریهای دفاعی، اقتصادی، انرژی، حملونقل و هماهنگیهای بینالمللی فراهم کرد؛ هرچند برخلاف پیمانهای دفاع جمعی، تعهدی برای مداخله نظامی مستقیم در صورت حمله به یکی از طرفین ایجاد نمیکند.
سفر سرگئی لاوروف به تهران در ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶ (27 مهر) نیز نشان داد که مسکو همچنان بر استمرار روابط راهبردی با ایران تأکید دارد. در این سفر، علاوه بر مسائل امنیتی خاورمیانه، موضوعاتی همچون همکاریهای انرژی، حملونقل، سرمایهگذاری و هماهنگی در نهادهای چندجانبه مورد بررسی قرار گرفت. با اینوجود، سیاست خارجی روسیه بر اساس مجموعهای از منافع ملی و ملاحظات ژئوپلیتیکی تنظیم میشود. لذا استمرار مشارکت با ایران لزوماً مانع گفتوگوی مسکو با واشنگتن نیست؛ همانطور که بهبود احتمالی روابط روسیه و آمریکا نیز بهتنهایی به معنای کنار گذاشتن تهران نخواهد بود.
ایران در محاسبات جدید کرملین
برای روسیه، ایران از چند منظر اهمیت راهبردی دارد. موقعیت جغرافیایی ایران در پیوند میان اوراسیا، خلیج فارس و اقیانوس هند، ظرفیت همکاری در کریدور بینالمللی شمال–جنوب، اشتراک برخی نگرانیهای امنیتی و همکاری در سازوکارهایی مانند بریکس و سازمان همکاری شانگهای، از عوامل تقویتکننده روابط دوجانبه هستند.
با این وجود، احتمال گسترش روابط اقتصادی روسیه با غرب میتواند بر اولویتهای اقتصادی و دیپلماتیک مسکو تأثیر بگذارد. در چنین شرایطی، روسیه ممکن است ضمن حفظ مناسبات با تهران، تلاش کند از ظرفیت گفتوگو با واشنگتن برای کاهش هزینههای تقابل خود با غرب استفاده کند.
در مقابل، تداوم اختلافات ساختاری روسیه و آمریکا، بهویژه در مسئله اوکراین، میتواند انگیزه مسکو برای حفظ و گسترش مشارکت با ایران را تقویت کند. بنابراین، آینده روابط سه کشور را نمیتوان صرفاً بر اساس نشانههای اولیه کاهش تحریمها پیشبینی کرد.
سه سناریوی پیشروی روابط تهران و مسکو
در سناریوی نخست، توافق محدود روسیه و آمریکا در حوزه اقتصادی و مذاکرات اوکراین شکل میگیرد، بدون آنکه مناسبات راهبردی مسکو با تهران دچار تغییر اساسی شود.
در سناریوی دوم، گسترش تدریجی تفاهمهای مسکو و واشنگتن موجب میشود روسیه در برخی پروندههای منطقهای سیاست محتاطانهتری اتخاذ کند و برای جلوگیری از تعارض با آمریکا، دامنه همکاریهای حساس خود را مدیریت کند.
در سناریوی سوم، شکست مذاکرات و تشدید اختلافات روسیه و غرب، زمینه تعمیق همکاریهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی تهران و مسکو را فراهم میآورد.
ضرورت بازتعریف انتظارات راهبردی ایران
براساس مطالبی که نوشته شد، برای جمهوری اسلامی ایران، مسئله اصلی نباید صرفاً میزان نزدیکی یا فاصله روسیه با آمریکا باشد؛ بلکه باید بر میزان پایداری و قابلیت اتکای همکاریهای دوجانبه تمرکز شود. تبدیل توافقهای سیاسی به پروژههای اقتصادی عملیاتی، تسریع تکمیل کریدور شمال–جنوب، توسعه سازوکارهای مالی مستقل و افزایش هماهنگی در مسائل امنیتی منطقه میتواند روابط دو کشور را از وابستگی بیشازحد به تحولات سیاسی خارج کند.
همزمان، حفظ استقلال تصمیمگیری در سیاست خارجی و تنوعبخشی به شرکای اقتصادی و راهبردی، امکان مدیریت مؤثرتر تغییرات احتمالی در رفتار مسکو را فراهم میسازد.
جمعبندی
تحولات اخیر نشان میدهد روسیه میکوشد ضمن حفظ مشارکتهای شرقی، فرصتهای احتمالی برای کاهش تنش با آمریکا را نیز بررسی کند. این رویکرد نه الزاماً نشانه فاصله گرفتن مسکو از تهران است و نه تضمینی برای استمرار تمامی سطوح همکاری موجود.
مهمترین ضرورت راهبردی برای ایران، عبور از همکاریهای متکی بر اشتراک تهدیدات به سوی مشارکتی مبتنی بر منافع متقابل، تعهدات مشخص و وابستگیهای اقتصادی پایدار است. در چنین چارچوبی، حتی تغییر احتمالی مناسبات روسیه و آمریکا نیز لزوماً به تضعیف جایگاه ایران در سیاست خارجی مسکو منجر نخواهد شد.
م
نظرات خوانندگان (۱)
عالی بود