دریای خزر و کریدور شمالـجنوب؛ پاشنهآشیل طرح محاصره ایران
چرا دروازه آهنین آمریکا محکوم به شکست است؟

اندیشکده زاویه: در تاریخ ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶، دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، اعلام کرد که عملیات نظامی علیه ایران از منظر سختافزاری عملاً خاتمه یافته است. با این حال، او تأکید کرد که وضعیت موسوم به «بزرگترین محاصره دریایی تاریخ» همگام با فعالیت گروه ویژه نوظهور «دروازه آهنین» همچنان پابرجا خواهد ماند.
پیشتر در ۷ نوامبر ۲۰۲۶، ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا به فرمان دریاسالار برد کوپر از تشکیل واحد ویژه دروازه آهنین پرده برداشته بود. این گروه، ساختاری هماهنگکننده و متمرکز در تامپای فلوریداست که از حدود ۲۰ کارشناس زبده نظامی و غیرنظامی تشکیل شده است.
این نهاد موظف است در همپوشانی مداوم با وزارتخانههای خزانهداری، امور خارجه، دادگستری و سازمانهای اطلاعاتی آمریکا، روند جابهجایی سامانههای موشکی پیشرفته، اقلام با فناوری دوگانه، محمولههای تحریمی و کانالهای درآمدی غیررسمی را در امتداد سرحدات زمینی ایران و گستره دریای خزر رصد و مسدود کند. دریاسالار کوپر این اقدام را گامی مهم در راستای موفقیت محاصره پیشین دریایی دانست که به ادعای وی جلوی صادرات نفتی به ارزش بیش از ۲۵ میلیارد دلار را گرفته بود.
چرا خزر مهم است؟
به باور مقامات ایالات متحده، ایران از طریق دریای خزر و کشورهای قفقاز توانسته بخشی از نیازهای اقتصادی و نظامی خود به ویژه از روسیه را تامین کند. برای نمونه، طبق دادههای مؤسسه مطالعات بازار کشاورزی (IKAR)، در چهار ماه نخست فصل زراعی ۲۰۲۶-۲۷، ایران با واردات ۲.۱ میلیون تن، خریدار اصلی غلات روسیه بوده است.
همچنین، بر اساس ادعای خبرگزاری رویترز در اواخر اکتبر ۲۰۲۶، شبکهای وابسته به وزارت دفاع ایران موفق شده بود از ابتدای سال ۲۰۲۵ دستکم بالغ بر ۲ میلیارد دلار محمولههای حساس نظامی، ترکیبات پیشرانه موشکی، مواد منفجره و کامیونهای سنگین ساخت شرکتهایی چون ایوکو و تویوتا را وارد کشور کند. این مبادلات تجاری و نظامی حتی در خلال درگیریها، از مبدأ روسیه و مسیر دریای خزر، مرزهای زمینی آسیای مرکزی و کریدورهای ترانزیت هوایی چین تداوم یافته است.
مجوز صادرات مجدد کالا از سوی پاکستان در ۲۵ آوریل ۲۰۲۶ و گزارش تکمیلی مرکز مطالعات بینالمللی و راهبردی (CSIS) حاکی از آن بود که به موازات تنگتر شدن نظارت بر گذرگاههای جنوبی خلیج فارس، کریدورهای منتهی به پاکستان، آسیای مرکزی و حوضه خزر اهمیت دوچندانی برای تهران پیدا کردهاند. برآورد دستگاههای نظارتی ایالات متحده نشان میدهد که این شبکهها بیشتر متمرکز بر تأمین قطعات حساس پهپادی و موشکی شامل پرکلرات سدیم، آلیاژهای تیتانیوم، چاشنیها و مواد پرانفجار، شاسی خودروهای سنگین با کاربری پرتابگر، تجهیزات هایتک دومنظوره، سازوکارهای مالی رمزارزی و هدایت عملیات «ناوگان سایه» نفتی هستند.
چالش جدی واشنگتن
به باور کارشناسان، ایران دارای ۵۸۹۴ کیلومتر مرز خشکی مشترک با هفت کشور شامل عراق، ترکمنستان، افغانستان، پاکستان، جمهوری آذربایجان، ترکیه و ارمنستان است. علاوه بر این، پهنه آبی دریای خزر که میان ایران، روسیه، آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان پیوند خورده، عملاً به دلیل خلأ ابزارهای نظارتی غربی، بستری امن را برای ارسال قطعات و تجهیزات راهبردی نظیر سامانههای پهپادی به وجود آورده که کنترل یکسویه آن برای آمریکا بسیار دشوار خواهد بود.
همچنین، همکاری همسایگان با برنامه پنتاگون با اماواگرهای فراوانی روبروست. برای نمونه، با وجود تعهدات ناتو و نگرانی از تحریمهای آمریکا، سود سرشار مبادلات مرزی برای آنکارا جذاب است. بهطوریکه تردد روزانه کامیونها از مرز بازرگان در سپتامبر ۲۰۲۶ از ۲۰۰ به ۱۲۰۰ دستگاه جهش داشته است.
در این راستا، حوضه خزر که دسترسی مستقیم ناتو و آمریکا به آن ناممکن است، به شکافی عمده در طرح مهار تبدیل شده است. هماهنگیهای دوجانبه و چندجانبه ایران با روسیه و همسایگان شمالی، این مسیر آبی را به یکی از قابلاتکاترین مجراهای دور زدن فشارها تبدیل میکند.
پادزهر کریدور شمال-جنوب
به باور کارشناسان، تجربه نشان میدهد ایجاد مانع در یک گذرگاه تنها باعث مهاجرت جریان کالا به مسیرهای پیچیدهتر نظیر دریای خزر میشود. ازاینرو رویارویی فعلی نه تقابل بر سر خطوط مرزی، بلکه رقابت بر سر شبکههای لجستیکی و مالی خواهد بود.
در این راستا، کریدور شمال-جنوب از اهمیت بالایی برخوردار است. برای نمونه، سفیر روسیه در ایران اعلام کرد که «با وجود درگیری نظامی در منطقه خاورمیانه مبادلات تجاری بین مسکو و تهران در حال گسترش است و طی هشت ماه نخست سال جاری، ۱۰ درصد افزایش یافته است. کریدور حمل و نقل بینالمللی شمال-جنوب نیز به طور قابل توجهی همکاری تجاری را تقویت میکند.»
همچنین، شورای عالی امنیت ملی (شعام) توافقنامه ساخت خط آهن رشت-آستارا را تصویب کرد که تا حلقه مفقوده کریدور شمال جنوب به سمت تکمیل شدن سوق یابد. معاون وزیر راه و شهرسازی اعلام کرد که «چهارشنبه گذشته، ۳۷ کیلومتر باقیمانده اراضی مسیر خطآهن رشت-آستارا (بخش باقمانده کریدور INSTC) جهت انجام آزمایشات لازم به شرکت روسی تحویل شد.»
حجم تبادلات تجاری و بارهای ترانزیتی در حوزه خزر با رشد چشمگیر در سال ۲۰۲۶، نشان میدهد که این مسیر آبی به پاشنهآشیل تحریمهای دریایی و اطلاعاتی آمریکا تبدیل شده و عملاً به ایران اجازه میدهد کالاهای اساسی، تجهیزات مجاز و قطعات مورد نیاز خود را به دور از نظارت مستقیم واشنگتن جابهجا کند.
جمعبندی
در مجموع، کریدور شمال-جنوب (INSTC) در عمل به عنوان سپر ترانزیتی و ژئوپلیتیک ایران در برابر فشارهای کارگروه «دروازه آهنین» عمل میکند. در حالی که سنتکام تلاش میکند با ابزارهای اطلاعاتی و تهدید به تحریم، مسیرهای ورود کالا را تنگتر کند، توسعه همزمان کریدور شمالـجنوب و وابستگی اقتصادهای منطقهای به این شبکه حملونقل، باعث میشود «دروازه آهنین» نتواند به انسداد فیزیکی و کامل دست یابد و ناگزیر به یک ابزار نظارتی محدود و کماثر تبدیل شود.
ر
نظرات خوانندگان