احیای راهآهن حجاز و تغییر معادلات ترانزیتی خاورمیانه
آخرین وضعیت راهآهن حجاز؛ اتصال خلیج فارس به اروپا

اندیشکده زاویه: امضای توافقنامه اتصال شبکههای ریلی شش کشور شورای همکاری خلیج فارس در 8 نوامبر ۲۰۲۶ (۱۷ آبان ۱۴۰۵) در بحرین، یکی از تحولات مهم زیرساختی و ریلی در منطقه است. اهمیت این توافق تنها مربوط به احداث یک شبکه مشترک نیست، بلکه در همزمانی آن با تلاشهای ترکیه، عربستان سعودی، سوریه و اردن برای احیای راهآهن حجاز و ایجاد مسیری زمینی میان خلیج فارس و اروپا نهفته است. در اینجا یک نکته مهم وجود دارد؛ باید میان پیشرفت پروژه ریلی خلیج فارس و تحقق اتصال تاریخی حجاز تمایز قائل شد.
راهآهن حجاز که در ابتدای قرن بیستم با هدف اتصال دمشق به مدینه احداث شد، اکنون در قالب طرحی متفاوت بازتعریف میشود. برخلاف گذشته که انتقال زائران و تحکیم پیوندهای سیاسی امپراتوری عثمانی محور اصلی بود، رویکرد جدید بر ترانزیت کالا، اتصال بازارها، امنیت زنجیره تأمین و تنوعبخشی مسیرهای تجاری استوار است. بنابراین، احیای حجاز الزاماً بازسازی عینبهعین خطوط تاریخی نیست، بلکه ایجاد کریدوری مدرن با بهرهگیری از موقعیت جغرافیایی مسیر پیشین خواهد بود.
بر اساس گزارشهای منتشرشده، پروژه راهآهن خلیج فارس با هدف اتصال عربستان، کویت، بحرین، قطر، امارات و عمان تا دسامبر ۲۰۳۰ (آذر ۱۴۰۹) برنامهریزی شده است. تازهترین آمار از پیشرفت تقریباً ۵۶ درصدی پروژه حکایت دارد. توافق منامه نیز چارچوبی برای هماهنگی اجرایی، یکسانسازی استانداردهای فنی، الزامات ایمنی و بهرهبرداری مشترک فراهم کرده است. بااینوجود، هیچ تعهد رسمی برای اتصال مستقیم این شبکه به راهآهن حجاز در متن اعلامشده توافق مشاهده نمیشود.
تحول مهم دیگر، تفاهمات ریلی آنکارا و ریاض در ژوئن ۲۰۲۶ (خرداد / تیر ۱۴۰۵) است. عبدالقادر اورالاوغلو، وزیر حملونقل ترکیه، از هدفگذاری 3 تا 4 ساله برای اتصال عربستان به ترکیه از مسیر اردن و سوریه خبر داده است. این برنامه علاوه بر جابهجایی مسافر و کالا، ظرفیت ایجاد پیوندهای لجستیکی با بازارهای اروپایی را دارد. بااینحال، حدود ۴۰۰ کیلومتر اتصال مفقود یا نیازمند احداث در مسیر سوریه و اردن، تخریب زیرساختهای سوریه و نامشخصبودن تأمین مالی، از موانع اصلی تحقق آن است.
در تازهترین تحول، نهم نوامبر ۲۰۲۶ (۱۸ آبان ۱۴۰۵)، خبرگزاری رسمی سوریه از بررسی برنامههای بازآفرینی راهآهن حجاز در دمشق خبر داد. این برنامه شامل توسعه خطوط مسافری حومه پایتخت، اتصال احتمالی به مرز اردن و بهرهبرداری گردشگری از مسیرهای تاریخی است. همچنین سفر آزمایشی قطار تفریحی در دمشق نشان میدهد اقدامات اولیه فنی آغاز شده، اما این فعالیتها هنوز به معنای بازگشایی کریدور بینالمللی حجاز نیست. مقامهای سوری پیشتر از بررسی جذب کمکهای مالی بانک جهانی برای بازسازی شبکه ریلی کشور سخن گفته بودند.
از منظر ژئواکونومیک، اختلالات کشتیرانی در تنگه هرمز و پیامدهای جنگ منطقهای، انگیزه کشورهای عربی برای توسعه مسیرهای جایگزین را افزایش داده است؛ انگیزههایی که تحقق آنها به این سادگی و آسانی نیست. اتصال ریلی خلیج فارس به بنادر دریای سرخ، مدیترانه و شبکه حملونقل ترکیه میتواند تابآوری تجاری منطقه را تقویت کند. بااینحال، راهآهن جایگزین کامل حملونقل دریایی یا خطوط لوله انرژی نخواهد شد؛ زیرا ظرفیت بارگیری، هزینه انتقال، امنیت مسیر و تشریفات مرزی، رقابتپذیری اقتصادی آن را تعیین میکنند.
برای ایران این تحولات میتواند واجد پیامدهایی باشد. شکلگیری مسیر شمالی خلیج فارس به اروپا، در صورت تحقق، میتواند بخشی از جریانهای ترانزیتی منطقه را از مسیرهای وابسته به جغرافیای ایران منحرف کند. در مقابل، تکمیل کریدورهای ریلی ایران به عراق، ترکیه، آسیای مرکزی و بنادر جنوبی، همراه با تسهیل ترانزیت و کاهش هزینههای لجستیکی، امکان حفظ و تقویت جایگاه کشور در رقابت کریدوری را فراهم میسازد.
در مجموع، راهآهن حجاز در نوامبر ۲۰۲۶ (آبان ۱۴۰۵) همچنان پروژهای در مرحله تفاهم، مطالعات و بازسازی محدود زیرساختهاست، نه شبکهای عملیاتی و یکپارچه. توافق منامه زمینه اقتصادی و نهادی مساعدتری برای توسعه آن فراهم کرده، اما آینده پروژه به ثبات سوریه، مشارکت اردن، تأمین سرمایه و توافقات چندجانبه وابسته است. اهمیت راهبردی تحول کنونی، بیش از احیای یک راهآهن تاریخی، در احتمال پیدایش محور جدید اتصال شبهجزیره عربستان به اروپا و تغییر تدریجی موازنه ترانزیتی خاورمیانه است.
م
نظرات خوانندگان