از واردات تسلیحات تا خوداتکایی نظامی و تغییر موازنه قدرت در قفقاز جنوبی
توسعه صنایع دفاعی جمهوری آذربایجان؛ راهبرد جدید باکو برای قدرت نظامی

اندیشکده زاویه: تحولات نظامی و دفاعی جمهوری آذربایجان در ماههای اخیر به خوبی نشاندهنده ورود این کشور به مرحله جدیدی از بازسازی قدرت نظامی و بازتعریف جایگاه خود در معادلات امنیتی قفقاز جنوبی است. باکو که طی دو دهه گذشته بخش عمده توان نظامی خود را از طریق واردات تسلیحات پیشرفته، بهویژه از ترکیه و اسرائیل، تأمین کرده است، اکنون درصدد حرکت به سمت توسعه صنایع دفاعی داخلی، انتقال فناوری و تولید مشترک تجهیزات نظامی است.
این تغییر رویکرد را میتوان بخشی از راهبرد گستردهتر آذربایجان برای تثبیت برتری نظامی، کاهش آسیبپذیریهای تسلیحاتی و افزایش استقلال عمل در سیاست خارجی ارزیابی کرد.
برگزاری نمایشگاه بینالمللی دفاعی ADEX 2026 در باکو با مشارکت ۲۷۷ شرکت و سازمان از ۳۰ کشور، یکی از نمودهای برجسته این تحول محسوب میشود. اهمیت این نمایشگاه صرفاً در معرفی تجهیزات نظامی نبود، بلکه در تلاش باکو برای گسترش مناسبات صنعتی و فناورانه با شرکای جدید و تبدیل روابط تسلیحاتی به همکاریهای بلندمدت دفاعی نهفته است.
انعقاد قراردادهای دفاعی بیش از ۵۰۰ میلیون دلاری با ترکیه در سپتامبر ۲۰۲۶، شامل سامانههای راداری، تجهیزات دفاع ساحلی، مهمات پرسهزن و برنامههای تولید مشترک، نشاندهنده حرکت به سمت ایجاد ظرفیتهای داخلی پشتیبانی و تولید تجهیزات نظامی است. در همین چارچوب، توافق اولیه برای احداث تأسیسات تولید مشترک با همکاری شرکت آسلسان در نخجوان از اهمیت ویژهای برخوردار است.
همزمان، گسترش همکاری با شرکتهای اروپایی، بهویژه گروه صنعتی چکی CSG، برای تولید مرحلهای سامانههای توپخانه خودکششی از سال ۲۰۲۷، بیانگر تلاش آذربایجان برای متنوعسازی منابع فناوری نظامی است. این روند نشان میدهد باکو قصد ندارد توسعه صنایع دفاعی خود را صرفاً به همکاری با ترکیه محدود کند، بلکه میکوشد از ظرفیتهای فناورانه کشورهای مختلف برای تقویت زیرساختهای دفاعی استفاده کند. بااینحال، تحقق خوداتکایی نظامی مستلزم دستیابی به دانش فنی، توان تولید قطعات راهبردی و کاهش وابستگی به زنجیره تأمین خارجی است؛ اهدافی که دستیابی به آنها در کوتاهمدت دشوار خواهد بود.
از منظر راهبردی، تجربه جنگهای قرهباغ نقش تعیینکنندهای در شکلگیری این رویکرد داشته است. عملیات نظامی سالهای ۲۰۲۰ و ۲۰۲۳ اهمیت فناوریهای نوین، پهپادها، سامانههای شناسایی و تسلیحات دقیق را در موفقیتهای نظامی آذربایجان آشکار ساخت. باکو اکنون در پی آن است که این تجربه عملیاتی را به ظرفیتی پایدار تبدیل کند تا ضمن حفظ برتری نظامی خود در برابر ارمنستان، توانایی مدیریت مستقلتر بحرانهای احتمالی آینده را افزایش دهد. در این چارچوب، توسعه صنایع دفاعی نهتنها ابزاری برای افزایش توان رزمی، بلکه عاملی برای تقویت بازدارندگی و تثبیت موقعیت منطقهای آذربایجان محسوب میشود.
بعد دیگر این تحول، ارتباط آن با سیاست خارجی چندجانبهگرای باکو است. جمهوری آذربایجان با توسعه همکاریهای نظامی و صنعتی با ترکیه، اسرائیل، پاکستان و برخی کشورهای اروپایی، درصدد ایجاد شبکهای متنوع از شرکای دفاعی است. چنین شبکهای میتواند وابستگی به یک تأمینکننده مشخص را کاهش دهد و قدرت مانور دیپلماتیک این کشور را افزایش دهد. بااینحال، وابستگی به فناوری، آموزش و پشتیبانی خارجی همچنان یکی از محدودیتهای اساسی این راهبرد خواهد بود. بنابراین، توسعه صنایع دفاعی الزاماً به معنای استقلال کامل نظامی نیست، بلکه میتواند به بازآرایی الگوی وابستگیهای دفاعی منجر شود.
در سطح منطقهای، پیامد مهم این روند، احتمال تثبیت عدم تقارن نظامی میان آذربایجان و ارمنستان و تغییر تدریجی الگوی بازدارندگی در قفقاز جنوبی است. افزایش ظرفیت تولید داخلی میتواند قدرت استمرار عملیات نظامی و توان جایگزینی تجهیزات را در شرایط بحران تقویت کند. بااینحال، جهتگیری نهایی این ظرفیتها به تحولات روند صلح، ترتیبات امنیتی منطقه و مناسبات باکو با قدرتهای پیرامونی وابسته خواهد بود.
در مجموع، توسعه صنایع دفاعی جمهوری آذربایجان را باید بخشی از تلاش این کشور برای تبدیل برتری نظامی حاصل از جنگهای قرهباغ به قدرت دفاعی پایدار و ابزار نفوذ در سیاست خارجی دانست. برای جمهوری اسلامی ایران، اهمیت این تحول بیش از آنکه در افزایش فوری تهدید نظامی باشد، در پیامدهای بلندمدت تغییر موازنه قدرت، گسترش همکاریهای دفاعی باکو با بازیگران فرامنطقهای و توسعه زیرساختهای نظامی در نخجوان نهفته است.
ب
نظرات خوانندگان