جنگ اوکراین و تغییر موازنه قدرت در اوراسیا
جنگ اوکراین چه تأثیری بر نفوذ روسیه در آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی داشته است؟

اندیشکده زاویه: جنگ اوکراین، فراتر از یک منازعه نظامی در اروپای شرقی، به نقطه عطفی در تحول نظم ژئوپلیتیکی اوراسیا تبدیل شده است. مهمترین پیامد آن برای روسیه، نه خروج کامل از آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی، بلکه فرسایش موقعیت انحصاری مسکو و کاهش توانایی آن در تعیین قواعد امنیتی و سیاسی این دو منطقه بوده است.
در مقابل، چین در آسیای مرکزی، ترکیه در قفقاز جنوبی و ایالات متحده و اتحادیه اروپا در هر دو منطقه فرصت بیشتری برای گسترش نفوذ یافتهاند. با وجود این، وابستگیهای اقتصادی، انرژی، مهاجرتی و زیرساختی همچنان اهرمهای مهم روسیه محسوب میشوند. بنابراین، روند اصلی را باید گذار از سلطه روسیه به موازنهسازی چندجانبه دانست، نه حذف مسکو از معادلات منطقهای.
آسیای مرکزی؛ کاهش نفوذ امنیتی و استمرار وابستگی اقتصادی
تهاجم روسیه به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲ (بهمن 1400)، اعتبار مسکو را بهعنوان تضمینکننده امنیت جمهوریهای آسیای مرکزی تضعیف کرد. تمرکز منابع نظامی روسیه بر جبهه اوکراین، ظرفیت این کشور برای مدیریت بحرانهای پیرامونی را محدود ساخته است. کاهش نقش سازمان پیمان امنیت جمعی و انتقال بخشی از نیروهای مستقر در تاجیکستان و قرقیزستان به جنگ اوکراین، از نشانههای این تحول است.
بااینحال، کاهش نفوذ امنیتی به معنای فروپاشی نفوذ اقتصادی نیست. تجارت روسیه با آسیای مرکزی در سال ۲۰۲۵ به حدود ۵۱ میلیارد دلار رسید. بخشی از این رشد، ناشی از تغییر مسیر تجارت و بازصادرات کالا در شرایط تحریم روسیه بوده است.
قزاقستان و ازبکستان، ضمن حفظ مناسبات اقتصادی با مسکو، سیاست خارجی چندجانبهگرایانه را تقویت کردهاند. این کشورها نمیخواهند وابستگی به روسیه را با وابستگی انحصاری به قدرت دیگری جایگزین کنند.
چین؛ بزرگترین برنده نسبی در آسیای مرکزی
چین از خلأ نسبی قدرت روسیه برای گسترش نفوذ اقتصادی و زیرساختی خود بهره برده است. تجارت چین با آسیای مرکزی در سال ۲۰۲۵ به حدود ۱۰۶ میلیارد دلار رسید؛ رقمی که از تجارت روسیه با منطقه بهمراتب بیشتر است. توسعه خطوط ریلی، سرمایهگذاری در انرژی، معادن راهبردی و کریدورهای حملونقل، موقعیت پکن را تقویت کرده است.
با اینوجود، مناسبات روسیه و چین در منطقه صرفاً رقابتی نیست. مسکو همچنان از ظرفیتهای امنیتی و پیوندهای تاریخی برخوردار است و پکن ترجیح میدهد نفوذ اقتصادی خود را بدون پذیرش تمام هزینههای امنیتی منطقه توسعه دهد.
نتیجه راهبردی آن است که نوعی تقسیم کار نابرابر و شکننده میان روسیه و چین در حال شکلگیری است: چین قدرت اقتصادی مسلطتری میشود، درحالیکه روسیه برای حفظ نقش امنیتی و سیاسی خود تلاش میکند.
قفقاز جنوبی؛ آشکارترین عقبنشینی ژئوپلیتیکی روسیه
تضعیف نفوذ روسیه در قفقاز جنوبی محسوستر از آسیای مرکزی بوده است. بازپسگیری قرهباغ توسط جمهوری آذربایجان در سپتامبر ۲۰۲۳، بدون مداخله مؤثر روسیه، اعتبار مسکو را بهعنوان ضامن ترتیبات امنیتی منطقه خدشهدار کرد.
ارمنستان نیز با تعلیق مشارکت خود در سازمان پیمان امنیت جمعی در سال ۲۰۲۴، بهتدریج به سمت تنوعبخشی به شرکای امنیتی حرکت کرد. در سوی دیگر، جمهوری آذربایجان با اتکا به همکاری راهبردی با ترکیه، قدرت مانور بیشتری در برابر مسکو به دست آورد.
توافقات واشنگتن در اوت ۲۰۲۵ (مرداد 1404) میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان و طرح مسیر موسوم به TRIPP، نشانه ورود فعالتر آمریکا به معادلات ترانزیتی قفقاز است. سفر معاون رئیسجمهور آمریکا به ارمنستان و آذربایجان در فوریه ۲۰۲۶ (بهمن 1404) نیز این جهتگیری را تقویت کرد.
بااینحال، حضور نظامی روسیه در ارمنستان و مناطق آبخازیا و اوستیای جنوبی گرجستان نشان میدهد که مسکو هنوز از اهرمهای فشار برخوردار است.
رقابت کریدورها؛ انتقال ژئوپلیتیک قدرت از نظامی به اقتصادی
یکی از مهمترین پیامدهای جنگ اوکراین، افزایش اهمیت کریدور میانی، مسیر ترانسخزر و ارتباط آسیای مرکزی با اروپا بدون عبور از روسیه است. اتحادیه اروپا، چین و ترکیه هرکدام با انگیزههای متفاوت از توسعه این شبکه حمایت میکنند.
بااینحال، تحولات نظامی خاورمیانه در سال ۲۰۲۶ و ناامنی مسیرهای جنوبی نشان داده است که جایگزینی کامل مسیرهای روسیه دشوار است. در نتیجه، مسکو همچنان میتواند از موقعیت جغرافیایی و ظرفیت ترانزیتی خود برای حفظ نفوذ استفاده کند.
چشمانداز راهبردی و سه سناریوی پیشرو
سناریوی نخست، تداوم فرسایش روسیه: طولانیشدن جنگ اوکراین، همراه با تحریمها، به گسترش نفوذ چین، ترکیه و غرب و افزایش استقلال تصمیمگیری کشورهای منطقه منجر میشود.
سناریوی دوم، بازگشت نسبی روسیه: کاهش تنش در اوکراین و آزادشدن منابع نظامی و اقتصادی، امکان بازیابی بخشی از نفوذ مسکو را فراهم میکند؛ هرچند بازگشت به موقعیت انحصاری گذشته بعید است.
سناریوی سوم، تثبیت نظم چندقطبی: محتملترین سناریو، شکلگیری موازنهای سیال است که در آن روسیه، چین، ترکیه و غرب ناچار به رقابت و همکاری همزمان خواهند بود. تحلیل سپتامبر ۲۰۲۶ شورای خاورمیانه نیز بر همین حرکت آسیای مرکزی بهسوی چندقطبیشدن تأکید دارد.
جمعبندی
جنگ اوکراین نفوذ روسیه را از موقعیت هژمونیک به جایگاه یکی از چند قدرت اثرگذار تنزل داده است. این تغییر در قفقاز جنوبی بیشتر ماهیت امنیتی و سیاسی دارد و در آسیای مرکزی عمدتاً در قالب افزایش رقابت اقتصادی و دیپلماتیک آشکار شده است.
برای ایران، این تحول هم فرصت و هم تهدید ایجاد میکند. کاهش انحصار روسیه امکان توسعه روابط مستقل با جمهوریهای منطقه را فراهم میسازد؛ اما گسترش نفوذ ترکیه، چین و آمریکا و تغییر مسیرهای ترانزیتی میتواند جایگاه ژئواکونومیک ایران را تحت فشار قرار دهد.
جمهوری اسلامی ایران باید در کنار تعاملات راهبردی و هماهنگی با روسیه، سیاستی متوازن مبتنی بر تقویت کریدور شمال–جنوب، گسترش همکاری مستقیم با آسیای مرکزی، حفظ پیوندهای راهبردی با ارمنستان و توسعه مناسبات با جمهوری آذربایجان دنبال کند. هدف باید تبدیلشدن ایران به بازیگری ضروری در شبکه اتصال اوراسیا باشد، نه صرفاً واکنش به رقابت قدرتهای بزرگ.
م
نظرات خوانندگان