Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş yıl dönümünde Erdoğan’ın mesajının yeniden okunması
Atatürk Cumhuriyeti’nden Erdoğan diplomasisine

Zaviye Enstitüsü: Türkiye Cumhurbaşkanı’nın Cumhuriyet’in kuruluşunun 103. yıl dönümü vesilesiyle yayımladığı video mesajı yalnızca sıradan bir kutlama mesajı olarak değerlendirilmemelidir; Erdoğan bu mesajında, sahip olduğu aynı iddialı yaklaşımla, Türkiye’nin istikrarını korurken, savaşların ve krizlerin komşu coğrafyada ve dünyada sürdüğü bir ortamda anlaşmazlıkların çözümü sorumluluğunu üstlendiğini vurguladı.
Erdoğan, Cumhuriyet’i milletin bağımsızlık, özgür yaşama ve kendi kaderini tayin etme iradesinin sembolü olarak nitelendirdi ve son 24 yılda savunma sanayii, enerji, ulaştırma ve diplomasi alanlarında kaydedilen ilerlemeleri Türkiye Yüzyılı hedefine ulaşma yolunda atılan adımlar olarak tanımladı. Bu sözler, “anlatı temelli sorumluluk cumhuriyeti” olarak adlandırılabilecek analitik bir fikrin ortaya konulmasına zemin hazırlamaktadır.
Bu kavram, Cumhuriyet’in kuruluş anlatısının ve bağımsızlık deneyiminin, bölgesel ve küresel düzeylerde sorumluluğu kabul etme ve dağıtma meşruiyetinin kaynağı olarak kullanılmasını ifade etmektedir. Türkiye bu çerçevede yalnızca sert ve yumuşak gücünü değil, anlatı gücünü de stratejik bir araca dönüştürmektedir. Bu yaklaşımın geçmişi, Türkiye diplomasisinin geleneğinde ve kökleri kuruluş dönemine dayanan, bugün ise Türkiye Yüzyılı çerçevesinde yeniden yorumlanan “Yurtta sulh, cihanda sulh” sloganına yapılan sürekli vurguda izlenebilir.
İç katmanda Cumhuriyet’in ontolojik güvenliği merkezi bir rol oynamaktadır. Erdoğan, Mustafa Kemal Atatürk’ün liderliğindeki Millî Mücadele’yi hatırlatarak zor koşullarda milletin birliğini öne çıkardı. Bu kimlik güvenliği yalnızca savunma boyutuna sahip değildir; Türkiye bunu diplomatik sermayeye dönüştürmektedir. Kurtuluş Savaşı’nı, meşruiyet krizlerini ve sonrasındaki yeniden yapılanmayı aşma deneyimi Ankara’nın kendisini, başkalarının krizlerinin çözümünde arabuluculuk yapma ve sorumluluk üstlenme konusunda, tabiri caizse, yetkinliğe sahip bir aktör olarak tanıtmasına imkân vermektedir. Bu anlayışta iç istikrar, dış politikanın yalnızca gerekli koşulu değil, aynı zamanda onun meşruiyet kaynağıdır. Cumhuriyet, Türkiye diplomasisinin üzerine inşa edildiği anlatısal bir platform işlevi görmektedir.
Bölgesel katmanda bu fikir, Filistin ve İsrail krizi, İran ve uzlaşma çabaları gibi dosyalarda anlam kazanmaktadır. Türkiye, İsrail’in güvenlik söylemi, Filistin direnişi, İran ve ABD barışı ve Arap-İslam bölgesel düzeni olmak üzere üç söylem arasında hareket etmeye çalışmaktadır. Anlatı temelli sorumluluk yaklaşımı, güvenlik kavramının yeniden tanımlanması anlamına gelmektedir; bu güvenlik yalnızca devletlerin güvenliğini değil, kimliğin, toprakların ve onurun güvenliğini de kapsamaktadır. Bazılarının İslam içi uzlaşmanın sembolü olarak gördüğü Mekke Anlaşması gibi mutabakatlar söz konusu olduğunda Türkiye, anlatısal garantör rolü üstlenmeye çalışmaktadır. Anlaşmanın metninde doğrudan yer almaksızın, bağımsızlık savaşı sonrasındaki uzlaşma deneyimini sunulabilir bir model olarak ortaya koymaktadır. Bu anlayışta Türkiye yalnızca coğrafi değil, kimlik temelli bir arabulucudur; kendi bağımsızlık anlatısını başkalarının uzlaşması için bir çerçeve olarak öneren bir aktördür.
Daha fazla okuyun: İsrail seçimleri Ankara’nın jeopolitik kilidini neden açmıyor?
Bölge ötesi katmanda İran ile ABD arasındaki gerilim senaryosu, bu fikrin sınanacağı bir alan olarak değerlendirilebilir. Türkiye, yalnızca güç dengesi yerine sorumluluk dengesini izlemeye çalışmaktadır. Bir yandan tehdit anlatısının bütünüyle kabul edilmesi, diğer yandan mağduriyet anlatısının bütünüyle benimsenmesi yerine, bölgenin savaşın asıl mağduru olduğu ve Türkiye’nin kendisini bu anlatının sözcüsü olarak tanıttığı üçüncü bir anlatı oluşturma çabası söz konusudur.
NATO üyeliği, Batı ile ilişkiler ve Rusya ile Körfez ülkeleriyle enerji bağları gibi geleneksel araçların bağımsızlıkçı anlatıyla birleştirilmesi, anlatı temelli akıllı gücü şekillendirmektedir. Türkiye bu çerçevede hem iletişim kanallarına hem de savaşın maliyetleri konusunda uyarıda bulunmak için tarihsel meşruiyete sahip sorumlu bir aktör olmak istemektedir.
Kafkasya katmanında Azerbaycan ile ilişkiler açık bir örnektir. “Bir millet, iki devlet” sloganı kimlik yakınlığı oluşturmuş olsa da iki ülkenin İran, Rusya, İsrail ve bölgesel güvenlik düzenine yönelik fiilî politikalarında farklılıklar bulunmaktadır. Son dönemde Azerbaycan’daki okullarda kıyafet kuralları konusunda da anlaşmazlıklar ortaya çıkmış; bunlar Türkiye’de tepkilere ve bazı Türk vatandaşlarının girişinin sınırlandırılması gibi kararlara yol açmıştır.
Daha fazla okuyun: İsrail’in Türkiye-Azerbaycan ilişkileri üzerindeki gölgesi; başörtüsü bahane miydi, yoksa krizin kökü mü?
Bu anlaşmazlıklar daha ziyade içeriksel ve stratejik olmaktan çok biçimsel nitelikte olup iç düzenlemelerin uygulanmasıyla ilgilidir. Anlatı temelli sorumluluk cumhuriyeti çerçevesinde Türkiye, tek bir politika çizgisini dayatmak yerine ortak anlatının düzenleyicisi rolünü üstlenmeye çalışmaktadır. Kardeşlik ve bağımsızlık anlatısının korunmasıyla birlikte fiilî politikadaki çeşitliliğin ve hatta biçimsel anlaşmazlıkların kabul edilmesi, taktik veya görünürdeki ayrışmaların kimlik temelli ayrışmalara dönüşmesini önlemektedir. Bu anlayışta Kafkasya, Türkiye Yüzyılı’nın anlatı alanının bir parçası olarak tanımlanmaktadır; bağımsızlık, savaş ve yeniden yapılanma deneyimlerinin bir anlatılar ağı içinde birbirine bağlandığı ve politika farklılıklarının anlatı içi çeşitlilik düzeyinde kaldığı bir bölge.
Bu fikrin genel çerçevesi, Erdoğan’ın sözlerinin dış politikada anlatısal bir stratejinin ilanı olarak değerlendirilebileceğini göstermektedir. Cumhuriyet, meşruiyet ve ontolojik güvenliğin kaynağıdır; sorumluluk merkezlilik, yalnızca ulusal çıkarları savunmanın ötesine geçerek çatışmaların çözümünde aktif bir rol üstlenmeyi kabul etmek anlamına gelir; anlatısal boyut ise bağımsızlık, savaş ve son dönemdeki ilerlemeler tarihinin arabuluculuk, sorumluluk dengesinin sağlanması ve ayrışmaların yönetimi için anlamsal bir çerçeve olarak kullanılmasını ifade eder.
İsrail ve Filistin, uzlaşma anlaşmaları, bölge ötesi gerilim senaryoları ve Azerbaycan’la ilişkiler gibi dosyalar, bu stratejinin sınandığı alanlardır. Türkiye, bağımsızlık anlatısının gücünden yararlanarak akışkan ve çok kutuplu bir güvenlik düzenine şekil vermeye çalışmaktadır; bu düzende sorumluluk, yalnızca maddi güce değil, tarihsel ve kimlik temelli meşruiyete dayanarak tanımlanmaktadır.
Daha fazla bilgi: Erdoğan’ın Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’ndaki çok katmanlı stratejisi üzerine bir değerlendirme
Bu anlatı, Türkiye’nin dış politikasındaki mevcut gelişmelerle örtüşmektedir. Bölgesel krizlerde arabuluculuğa yapılan sürekli vurgu, uluslararası yapıların reformu yönündeki çabalar ve iç politikadaki ilerlemelerin küresel rolle ilişkilendirilmesi, bu modele doğru yönelişin işaretleridir. Nihayetinde böyle bir stratejinin başarısı, Türkiye’nin iç anlatısal bütünlüğünü koruma ve uyguladığı politikada esnek davranma kapasitesine bağlıdır; bu da tarihsel kimlik ile günümüzün jeopolitik gerçeklikleri arasında hassas bir denge kurulmasını gerektirmektedir.
H
Okur yorumları