بازخوانی پیام اردوغان در سالگرد تأسیس جمهوری ترکیه
از جمهوری آتاترک تا دیپلماسی اردوغان

اندیشکده زاویه: پیام ویدیویی رئیسجمهور ترکیه به مناسبت یکصدوسومین سالگرد تأسیس جمهوری را نباید تنها در قالب یک تبریک مناسبتی معمولی ارزیابی کرد؛ اردوغان در این پیام با همان رویکردهای بلندپروازانهای که دارد، تأکید کرد که ترکیه همزمان که ثبات خود را حفظ میکند، مسئولیت حل اختلافات را در شرایطی که جنگها و بحرانها در همسایگی و جهان جریان دارد، بر عهده میگیرد.
او جمهوری را نماد اراده ملت برای استقلال، زندگی آزاد و تعیین سرنوشت دانست و پیشرفتهای 24 سال گذشته در صنایع دفاعی، انرژی، حملونقل و دیپلماسی را گامهای رسیدن به هدف قرن ترکیه خواند. این سخنان زمینه طرح ایدهای تحلیلی را فراهم میکند که میتوان آن را «جمهوری مسئولیتمحور روایی» نامید.
این مفهوم به معنای استفاده از روایت تأسیس جمهوری و تجربه استقلال بهعنوان منبع مشروعیت برای پذیرش و توزیع مسئولیت در سطوح منطقهای و جهانی است. ترکیه در این چارچوب نه تنها قدرت سخت و نرم، بلکه قدرت روایی خود را به ابزاری استراتژیک تبدیل میکند. پیشینه این رویکرد را میتوان در سنت دیپلماسی ترکیه و تأکید مداوم بر شعار «صلح در خانه، صلح در جهان» ردیابی کرد که ریشه در دوره تاسیس دارد و امروز در قالب قرن ترکیه بازخوانی میشود.
در لایه داخلی، امنیت هستیشناختی جمهوری نقش محوری دارد. اردوغان با یادآوری مبارزه ملی به رهبری کمال آتاترک، وحدت ملت را در شرایط دشوار برجسته کرد. این امنیت هویتی صرفاً جنبه دفاعی ندارد؛ ترکیه آن را به سرمایه دیپلماتیک تبدیل میکند. تجربه عبور از جنگ استقلال، بحرانهای مشروعیت و بازسازی پس از آن، به آنکارا اجازه میدهد خود را بازیگری معرفی کند که به اصطلاح صلاحیت میانجیگری و پذیرش مسئولیت در حل بحرانهای دیگران را دارد. ثبات داخلی در این نگاه شرط لازم سیاست خارجی نیست، بلکه منبع مشروعیت برای آن است. جمهوری بهعنوان سکویی روایی عمل میکند که دیپلماسی ترکیه بر آن استوار میشود.
در لایه منطقهای، این ایده در پروندههایی مانند بحران فلسطین و اسرائیل، ایران و تلاشهای آشتیجویانه معنا پیدا میکند. ترکیه در صدد است میان سه گفتمان امنیت اسرائیل، مقاومت فلسطین، صلح ایران و آمریکا و نظم منطقهای عربی-اسلامی حرکت کند. رویکرد مسئولیتمحور روایی به معنای بازتعریف مفهوم امنیت است؛ امنیتی که تنها امنیت دولتها نیست، بلکه امنیت هویت، سرزمین و کرامت را نیز در بر میگیرد. در مورد توافقهایی مانند توافق مکه که برخی آن را نماد آشتی دروناسلامی میدانند، ترکیه در صدد است نقش ضامن روایی ایفا کند. بدون حضور مستقیم در متن توافق، تجربه آشتی پس از جنگ استقلال را بهعنوان الگوی قابلعرضه مطرح میسازد. در این نگاه، ترکیه میانجی هویتی است نه صرفاً میانجی جغرافیایی؛ بازیگری که روایت استقلال خود را چارچوبی برای آشتی دیگران پیشنهاد میدهد.
در لایه فرامنطقهای، سناریوی تنش میان ایران و آمریکا را میتوان بهعنوان میدان آزمون این ایده در نظر گرفت. بهجای موازنه صرف قوا، ترکیه در صدد است موازنه مسئولیت را دنبال کند. نه پذیرش کامل روایت تهدید از یک سو و نه پذیرش کامل روایت مظلومیت از سوی دیگر، بلکه تلاش برای ساختن روایت سوم که در آن منطقه قربانی اصلی جنگ است و ترکیه خود را سخنگوی این روایت معرفی میکند.
ترکیب ابزارهای سنتی مانند عضویت در ناتو، روابط با غرب، پیوندهای انرژی با روسیه و کشورهای خلیج فارس با روایت استقلالطلبانه، قدرت هوشمند روایی را شکل میدهد. ترکیه در این چارچوب میخواهد بازیگر مسئولی باشد که هم کانال ارتباطی دارد و هم مشروعیت تاریخی برای هشدار درباره هزینههای جنگ.
در لایه قفقاز، رابطه با آذربایجان نمونهای روشن است. شعار یک ملت دو دولت نزدیکی هویتی ایجاد کرده، اما سیاست اعمالی دو کشور در قبال ایران، روسیه، اسرائیل و نظم امنیتی منطقه تفاوتهایی دارد. اخیراً نیز اختلافاتی بر سر مقررات پوشش در مدارس آذربایجان بروز کرده که به واکنشهایی در ترکیه و تصمیماتی مانند محدود کردن ورود برخی شهروندان ترک انجامیده است.
این اختلافات بیشتر شکلی و مربوط به اجرای مقررات داخلی است تا ماهوی و راهبردی. در چارچوب جمهوری مسئولیتمحور روایی، ترکیه به دنبال این است تا بهجای تحمیل خطمشی واحد، نقش تنظیمکننده روایت مشترک را ایفا میکند. حفظ روایت برادری و استقلال همراه با پذیرش تنوع در سیاست اعمالی و حتی اختلافات شکلی، از تبدیل شکافهای تاکتیکی یا ظاهری به شکافهای هویتی جلوگیری میکند. قفقاز در این نگاه بخشی از فضای روایی قرن ترکیه تعریف میشود؛ منطقهای که تجربههای استقلال، جنگ و بازسازی بهصورت شبکهای از روایتها به هم متصل میشوند و اختلافات سیاستی در سطح تنوع درونروایتی باقی میمانند.
جمعبندی این ایده نشان میدهد که سخن اردوغان را میتوان اعلام یک استراتژی روایی در سیاستخارجی دانست. جمهوری منبع مشروعیت و امنیت هستیشناختی است؛ مسئولیتمحوری به معنای پذیرش نقش فعال در حل منازعات فراتر از دفاع صرف از منافع ملی و بعد روایی به معنای استفاده از تاریخ استقلال، جنگ و پیشرفتهای اخیر بهعنوان چارچوب معنایی برای میانجیگری، موازنه مسئولیت و مدیریت شکافها.
پروندههایی مانند اسرائیل و فلسطین، توافقهای آشتیجویانه، سناریوهای تنش فرامنطقهای و روابط با آذربایجان، میدانهای آزمون این استراتژی هستند. ترکیه میکوشد از قدرت روایت استقلال برای شکل دادن به نظم امنیتی سیال و چندقطبی بهره بگیرد؛ نظمی که در آن مسئولیتپذیری نه بر پایه قدرت مادی صرف، بلکه بر پایه مشروعیت تاریخی و هویتی تعریف میشود.
این روایت با تحولات جاری سیاست خارجی ترکیه همخوانی دارد. تأکید مکرر بر میانجیگری در بحرانهای منطقهای، تلاش برای اصلاح ساختارهای بینالمللی و پیوند دادن پیشرفتهای داخلی با نقش جهانی، همگی نشانههایی از حرکت به سوی این الگو هستند. در نهایت، موفقیت چنین استراتژی به توانایی ترکیه در حفظ انسجام روایی داخلی و انعطاف در سیاست اعمالی بستگی دارد؛ امری که نیازمند تعادل دقیق میان هویت تاریخی و واقعیتهای ژئوپلیتیک امروز است.
ح
نظرات خوانندگان