Ermenistan Cumhuriyetçi Partisi Yüksek Konsey üyesi, Zaviye düşünce kuruluşuyla söyleşide
Daniyelyan: Trump Koridoru Ermenistan’ın egemenliğini ve İran’ın güvenliğini tehdit etmemeli

Zaviye Enstitüsü: “Trump Koridoru” (TRIPP) olarak adlandırılan proje, Güney Kafkasya’nın en önemli jeopolitik meselelerinden biridir. Bu bağlamda, Ermenistan Dışişleri Bakanlığının resmî internet sitesinde yayımlanan Ermenistan ile ABD arasındaki TRIPP İşbirliği Çerçeve Anlaşması, bu projenin hukuki ve uygulamaya ilişkin boyutlarının incelenmesinde başlıca kaynaklardan biri olarak kabul edilmektedir.
Bu proje, Ermenistan’ın ulusal egemenliği, İran sınırlarının güvenliği ve Tahran ile Erivan arasındaki ilişkilerin geleceği konusunda sorulara yol açmıştır. Ermenistan Cumhuriyetçi Partisi Yüksek Konseyi üyesi Henrik Danielyan, Zaviye Stratejik Araştırmalar Enstitüsü ile yaptığı söyleşide Trump Koridoru’nun çeşitli boyutlarını, İran’ın güvenlik kaygılarını ve bölgesel işbirliğinin perspektiflerini değerlendiriyor.
Danielyan bu söyleşide, İran ile Ermenistan arasındaki ilişkilerin tarihî ve stratejik önemine vurgu yaparak, Ermenistan topraklarındaki her türlü bağlantı projesinin bu ülke hükûmetinin tam egemenliği ve kontrolü altında uygulanması gerektiğini belirtti. Ayrıca İran’ın güvenliği ile Ermenistan’ın ulusal egemenliğinin birbirleriyle karşı karşıya getirilmemesi gerektiğini ve Güney Kafkasya’nın geleceğinin her şeyden önce bölge ülkeleri tarafından belirlenmesi gerektiğini vurguladı.
Söyleşinin tam metnini aşağıda okuyabilirsiniz.
Zaviye Enstitüsü: Güney Kafkasya’daki son gelişmeler dikkate alındığında, İran ile Ermenistan ilişkilerinin stratejik ortaklık düzeyine yükseltilmesinin başlıca fırsatları ve zorlukları nelerdir?
Danielyan: Ermenistan ile İran arasındaki ilişkiler, yüzyıllara dayanan tarihî bağlar, coğrafi yakınlık ve karşılıklı saygı temelinde şekillenmiştir. Mevcut koşullarda bu ilişkilerin güçlendirilmesi özel önem kazanmıştır; zira Erivan ile Tahran arasındaki istikrarlı ilişkiler yalnızca iki ülkenin çıkarları doğrultusunda değil, tüm Güney Kafkasya bölgesinin yararınadır.
İki ülke arasındaki işbirliğinin başlıca potansiyel alanları enerji, ulaştırma, ticaret ve kültürel ve beşerî değişimlerdir. Ermenistan, İran, Avrasya Ekonomik Birliği ve Avrupa pazarları arasında önemli bir bağlantı halkasına dönüşebilir. Öte yandan, İran üzerinden transit güzergâhların geliştirilmesi, Ermenistan’a Basra Körfezi’ne ve Asya ülkelerine yönelik yeni erişim imkânları sağlayabilir.
Elbette bu fırsatlardan yararlanılması, altyapının modernleştirilmesini, idari engellerin kaldırılmasını ve iki ülkenin ekonomik aktörleri arasındaki etkileşimin genişletilmesini gerektirmektedir.
Bununla birlikte bölgesel gerilimler, ekonomik kısıtlamalar ve bazı jeopolitik gelişmelere ilişkin görüş farklılıkları, ikili ilişkilerin gelişme sürecini etkilemektedir. Bu zorlukların aşılması için sürekli siyasi diyalog, yetkili kurumlar tarafından işlerin düzenli biçimde takip edilmesi ve tarafların kaygı duyduğu meselelerin açık ve şeffaf biçimde ele alınması gereklidir.
Benim kanaatime göre stratejik ortaklık; öngörülebilirlik, ulusal egemenliğe saygı ve karşılıklı çıkarlar yaratan somut projelerin hayata geçirilmesi temelinde kurulmalıdır.
Ermenistan, İran ile iyi komşuluk ilişkileri kurmak ve tüm ortaklarıyla ilişkilerini geliştirmesine imkân tanıyacak bağımsız bir dış politikaya sahip olmak istemektedir. Ermenistan ile İran arasındaki işbirliğinin güçlendirilmesi, bölgenin güvenliğinin, istikrarının ve ekonomik kalkınmasının sağlanmasına önemli katkı sunabilir.
Daha fazla okuyun: İran ve Ermenistan arasında stratejik ortaklık: Fırsatlar ve güvenlik kırmızı çizgileri
Zaviye Enstitüsü: Trump Koridoru’nun Ermenistan’ın ulusal egemenliği ve güvenliği açısından sonuçları nelerdir ve Ermenistan Cumhuriyetçi Partisi bu projeyi nasıl değerlendiriyor?
Danielyan: Şu anda TRIPP projesi hakkında çok sayıda belirsizlik bulunmaktadır. Bu girişimin tam olarak ne nitelik taşıdığı, somut koşullarının neler olduğu ve nasıl uygulanmasının planlandığı henüz bütünüyle açıklığa kavuşmuş değildir. Hatta bir bağlantı güzergâhıyla mı yoksa bir koridorla mı karşı karşıya olduğumuz dahi belli değildir. Bu konuda eksiksiz ve şeffaf bilgiler yayımlanmadığı sürece, bu projeye ilişkin nihai değerlendirmemi sunamam.
Bu belirsizlikler bende ciddi kaygı uyandırmaktadır. Projenin uygulanma koşulları açıkça belirlenmezse, beraberinde riskler getirebilir ve Ermenistan’a yönelik tehditlerin kaynağı hâline gelebilir.
Benim için temel bir ilke söz konusudur: Ermenistan topraklarındaki her türlü ulaştırma altyapısı bu ülke hükûmetinin tam kontrolü altında olmalıdır. Sınır, gümrük ve kolluk denetimi de ulusal mevzuata uygun olarak ve Ermenistan’ın yetkili kurumları tarafından uygulanmalıdır.
Bu proje, söz konusu koşullara uyularak, Ermenistan’ın tam egemenliği ve kontrolü altında ve bu ülkenin mevzuatına uygun biçimde uygulanırsa, ulaştırma bağlantılarının geliştirilmesi, yatırım çekilmesi ve ticaretin genişletilmesi için uygun bir fırsat sağlayabilir.
Bununla birlikte, herhangi bir sonuca varmadan önce projenin uygulanmasına ilişkin ayrıntıların ve somut koşulların açık, şeffaf ve kamuya açık biçimde sunulması gerekmektedir.
Bu girişimi değerlendirmemdeki temel ölçüt, ulusal çıkarlar, egemenlik ve Ermenistan’ın güvenliğiyle ne ölçüde uyumlu olduğudur. Bu meseleler açıklığa kavuşmadığı sürece TRIPP projesi hakkında kesin bir hükme varmak için erken olacaktır.
Zaviye Enstitüsü: Tahran’ın ABD’nin İran sınırlarının yakınındaki varlığına ilişkin kaygıları dikkate alındığında, Ermenistan “Trump Güzergâhı”nın uygulanmasını karşılıklı güveni koruyacak ve İran’ın güvenlik çıkarlarını güvence altına alacak şekilde nasıl uyumlu hâle getirebilir?
Danielyan: İran’ın sınırlarının güvenliğine ilişkin kaygıları dikkate alınmayı, titizlikle ve ciddiyetle incelenmeyi hak etmektedir. Tahran’la iyi komşuluk ilişkileri Ermenistan açısından özel önem taşımaktadır; bu nedenle karşılıklı güvenin güçlendirilmesi, her büyük bölgesel planın ayrılmaz bir parçası olmalıdır.
Erivan, ulaştırma girişimlerinin uygulanmasının sınırların değişmesine, Ermenistan’ın egemenlik yetkisinin sınırlandırılmasına veya bu ülkenin topraklarının İran’a karşı eylemlerde kullanılmasına yol açmaması gerektiğini açıkça açıklamalıdır.
Bu ilkelerin vurgulanması yalnızca siyasi açıklamalarla sınırlı kalmamalı, aynı zamanda iletişim güzergâhlarının faaliyetlerine ilişkin şeffaf düzenlemelerin hazırlanması, düzenli istişarelerin gerçekleştirilmesi ve iki ülkenin sorumlu kurumları arasında doğrudan bilgi alışverişi dâhil olmak üzere pratik mekanizmalarla desteklenmelidir.
Bana göre İran’ın güvenliği ile Ermenistan’ın ulusal egemenliği birbirine karşıt konumlandırılmamalıdır. Ermenistan, uluslararası ulaştırma ve ekonomik ilişkilerini geliştirme hakkına sahiptir; aynı zamanda kendi iç hukukunu uygulayarak topraklarının komşu devletlere karşı kullanılmasına izin vermemelidir.
Bu alandaki pratik adımlardan biri, ulaştırma, sınır güvenliği ve altyapı alanlarında Ermenistan ile İran arasında daimi bir istişare mekanizmasının oluşturulması olabilir.
Böyle bir mekanizma, olası risklerin ilk aşamalarda incelenmesini, yanlış anlamaların önlenmesini ve her iki tarafın kabul edebileceği çözümlere ulaşılmasını mümkün kılar.
Karşılıklı güven, sürekli diyalog ve güvenlik meselelerinin açık ve şeffaf biçimde ele alınması yoluyla güçlendirilir. Ermenistan topraklarında uygulanan her plan, bu ülkenin hükümetinin egemenlik denetimi altında kalmaya devam etmelidir.
Daha fazla bilgi: İran’ın ulusal çıkarlarını korumak için Erivan’dan bağlayıcı güvenlik garantileri alınmasının gerekliliği
Zaviye Enstitüsü: ABD ve Türkiye’nin Güney Kafkasya’daki nüfuzunun genişlemesi İran ve Rusya’nın konumunu nasıl etkileyecek ve bu bölgedeki güç dengesinin geleceğini nasıl değerlendiriyorsunuz?
Danielyan: ABD ve Türkiye’nin Güney Kafkasya’daki varlığının ve rolünün artması, bölgedeki güç dağılımını etkilemekte ve İran ile Rusya’nın bu duruma titizlikle dikkat etmesini gerektirmektedir.
Bununla birlikte, bu bölgeye yalnızca büyük güçler arasındaki rekabetin sahası olarak bakmak yanlış bir yaklaşım olacaktır; zira böyle bir bakış açısı gerilimlerin tırmanmasına yol açabilir ve Güney Kafkasya ülkelerinin bağımsız kalkınma fırsatlarını sınırlayabilir.
İran açısından sınırların istikrarı, Ermenistan’la ulaştırma bağlantılarının korunması ve sınırlarının yakınında tehdit oluşmasının önlenmesi önem taşımaktadır. Rusya da bölgedeki önemli çıkarlarını ve tarihsel bağlarını korumaktadır.
Bu unsurlar dikkate alınmalıdır; ancak Güney Kafkasya’nın geleceği her şeyden önce bölge ülkelerinin kendileri tarafından belirlenmelidir.
Bana göre Ermenistan’ın dengeli ve bağımsız bir dış politikaya ihtiyacı vardır. Bir ortakla ilişkilerin geliştirilmesi, başka bir ortakla bağların koparılmasına veya ülkenin başkalarının çatışmalarında bir aktöre dönüşmesine yol açmamalıdır.
Böyle bir politikanın sürdürülebilirliği, Erivan’ın ulusal çıkarlarını savunma ve tüm taraflarla yapıcı diyaloğu sürdürme kapasitesine bağlıdır.
Bölgesel denge, ulaştırma ve ekonomik planların tüm taraflar için karşılıklı ve fayda sağlayan katılım zemini oluşturması ve bir baskı aracına dönüşmemesi hâlinde daha istikrarlı olacaktır.
Bu hedefin gerçekleştirilmesi, ülkelerin ulusal egemenliğine ve toprak bütünlüğüne saygı gösterilmesini, anlaşmaların şeffaflığını ve düzenli istişareleri gerektirmektedir.
Sonuç olarak Güney Kafkasya’nın istikrarı yalnızca dış güçlerin nüfuz dengelerine bağlı değildir; aynı zamanda bölge ülkelerinin eşit haklara ve karşılıklı saygıya dayalı ilişkiler kurmaya ne ölçüde hazır olduklarına da bağlıdır.
Zaviye Enstitüsü: Bölgesel denklemlerin değiştiği koşullarda, enerji, transit ve güvenlik alanlarında önümüzdeki beş yıl içinde İran ile Ermenistan arasındaki ilişkileri güçlendirecek ve stratejik iş birliği düzeyine taşıyacak hangi pratik girişimler hayata geçirilebilir?
Danielyan: Bana göre Ermenistan ile İran arasındaki iş birliği, önümüzdeki beş yıl içinde somut ve ölçülebilir sonuçlar doğuracak ve iki ülke arasındaki ekonomik bağları güçlendirecek planlara odaklanmalıdır.
Enerji alanında elektrik alışverişinin geliştirilmesi, mevcut altyapının modernize edilmesi ve uzun vadeli iş birliğinin genişletilmesi umut vadeden başlıca alanlar arasında yer almaktadır. Bu tür planların uygulanması enerji arzının güvenilirliğini artırabilir ve sanayi sektörü ile ekonomik aktörler için yeni fırsatlar yaratabilir.
Ulaştırma alanında karayolu ve demiryolu bağlantılarının geliştirilmesi, sınır altyapısının modernize edilmesi ve ticaretin yasal işlemlerinin kolaylaştırılması gerekmektedir.
Ermenistan ve İran’ın iletişim güzergâhlarının etkin biçimde birbirine bağlanması, her iki ülkenin yeni pazarlara erişimini genişletebilir. Bu hedefin gerçekleştirilmesi, devlet kurumları arasında koordinasyon sağlanmasını, lojistik altyapıya yatırım yapılmasını ve taşımacılık şirketleri ile ekonomik aktörler arasındaki bağlantıların güçlendirilmesini gerektirmektedir.
Tarım, ürün işleme sanayileri, ilaç sanayisi, turizm ve eğitim sektörleri de önemli bir iş birliği potansiyeline sahiptir. Ortak şirketlerin kurulması, ekonomik forumların düzenlenmesi ve bilimsel ve akademik değişim programlarının hayata geçirilmesi, ikili ilişkilerin pratik temellerini daha da sağlamlaştırabilir.
Güvenlik alanında ise sınır meseleleri, taşımacılık altyapısının korunması ve ulusötesi suçlarla mücadele konusunda düzenli istişarelerin gerçekleştirilmesi faydalı olacaktır. Bu iş birlikleri şeffaf biçimde yürütülmeli ve her iki ülkenin uluslararası taahhütleri göz önünde bulundurulmalıdır.
Bu girişimlerin koordinasyonu için, belirli projeleri, uygulama takvimini ve sorumlu kurumların belirlenmesini içeren ortak bir stratejik iş birliği programının hazırlanmasını gerekli ve uygun görüyorum.
Bu tür girişimlerin düzenli ve kararlı biçimde uygulanması, siyasi anlaşmalara somut ve elle tutulur bir içerik kazandırabilir ve Ermenistan ile İran arasındaki karşılıklı güveni güçlendirebilir.
Z
Okur yorumları