آسیای مرکزی؛ گذار از حاشیه به قلب راهبردی کریدورهای اوراسیا

آسیای مرکزی در سال ۲۰۲۶ به کانون رقابت‌های ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک اوراسیا تبدیل شده است. این منطقه با عبور از وابستگی سنتی به روسیه و بهره‌گیری از کریدورهای ترانزیتی مانند «یک کمربند- یک جاده» و «کریدور میانی»، از یک فضای محصور در خشکی به چهارراه ترانزیتی جهانی بدل گشته است. این یادداشت، نقش تحولات زیرساختی و بازیگران فرامنطقه‌ای را در بازتعریف جایگاه راهبردی آسیای مرکزی در نظم جدید جهانی واکاوی می‌کند.

حسن مرادخانی – کارشناس مسائل منطقه

اندیشکده زاویه: آسیای مرکزی در آغاز سال ۲۰۲۶ بیش از هر زمان دیگری به یکی از کانون‌های اصلی رقابت ژئوپلیتیک در فضای اوراسیا تبدیل شده است. منطقه‌ای که پس از فروپاشی شوروی به‌طور سنتی در حوزه نفوذ روسیه تعریف می‌شد، اکنون با حضور فعال قدرت‌های فرامنطقه‌ای نظیر چین، اتحادیه اروپا، و ایالات متحده، وارد مرحله‌ای تازه از بازتعریف موازنه قدرت شده است. آنچه این تحول را رقم زده، نقشی است که کریدورهای ترانزیتی متعدد – از «یک کمربند- یک جاده» و کریدور میانی تا سازمان همکاری شانگهای و بریکس – به این منطقه محصور در خشکی بخشیده‌اند.

بنیان‌های اقتصادی

بر اساس رصدخانه حمل‌ونقل ۲۰۲۶ بانک توسعه اوراسیا، آسیای مرکزی در حال حاضر ۷۱.۷ میلیارد دلار پروژه‌های حمل‌ونقل در دست اجرا و برنامه‌ریزی شده در قالب ۱۱۴ طرح دارد که قزاقستان با ۴۵ درصد، سهم عمده آن را به خود اختصاص داده است. از این میان، کریدور تراسیکا شامل مسیر ترانس خزر (کریدور میانی) با ۴۲.۸ میلیارد دلار، بزرگترین مقصد سرمایه‌گذاری منطقه محسوب می‌شود. طی سال‌های ۲۰۲۵ و اوایل ۲۰۲۶، بیش از ۱۰ میلیارد دلار پروژه در اوراسیا به بهره‌برداری رسیده که حدود ۶ میلیارد دلار آن مربوط به آسیای مرکزی بوده است.

کریدور یک کمربند- یک جاده

ابتکار «یک کمربند- یک جاده» چین، عمیق‌ترین تأثیر را بر تحولات کریدوری آسیای مرکزی داشته است. سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ به عنوان «سال‌های توسعه باکیفیت همکاری چین و آسیای مرکزی» نامگذاری شده و همکاری‌های عملی پیشرفت چشمگیری داشته است. ارزش تجارت چین با کشورهای آسیای مرکزی برای نخستین بار از مرز ۱۰۰ میلیارد دلار عبور کرده است.

شاخص‌ترین پروژه این همکاری، راه‌آهن چین–قرقیزستان–ازبکستان است که پس از نزدیک به سه دهه مطالعات، سرانجام در سال ۲۰۲۶ وارد فاز عملیاتی گسترده شده است. این پروژه با سرمایه‌گذاری ۴.۷ میلیارد دلاری و طول بیش از ۵۰۰ کیلومتر، از کاشغر در غرب چین آغاز و از کوهستان‌های تیان‌شان عبور کرده و به ازبکستان می‌رسد. چین ۲.۳ میلیارد دلار از این پروژه را به صورت وام ۳۵ ساله تأمین می‌کند و سهام ۵۱ درصدی در شرکت سرمایه‌گذاری مشترک دارد. راه‌آهن CKU پس از اتمام، کوتاه‌ترین مسیر زمینی از شرق آسیا به آسیای مرکزی، غرب آسیا و اروپا خواهد بود و وابستگی منطقه به مسیرهای شمالی عبوری از روسیه را به طور قابل توجهی کاهش می‌دهد.

کریدور میانی (شرق به غرب)

کریدور میانی یا ترانس خزر، به طول تقریبی ۶۵۰۰ تا ۷۰۰۰ کیلومتر، شمال غربی چین را از طریق قزاقستان، دریای خزر، جمهوری آذربایجان، گرجستان و ترکیه به اروپا متصل می‌کند. این کریدور با حمایت همزمان اتحادیه اروپا و چین، به عنوان رقیبی جدی برای مسیرهای سنتی است. اتحادیه اروپا تاکنون ۱۰ میلیارد دلار برای توسعه زیرساخت‌های این کریدور اختصاص داده است.

در سال ۲۰۲۵، حجم کل ترافیک بار در کریدور میانی از ۴.۷ میلیون تن فراتر رفت و حمل کانتینری در این مسیر با رشد ۴۷ درصدی نسبت به سال قبل، به ۶۷۲۲ TEU رسید. در سه‌ماهه اول ۲۰۲۶، ۱۲۵ قطار کانتینری در این مسیر تردد کردند که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۳۴.۴ درصد افزایش نشان می‌دهد. کریدور میانی با عبور از مسیرهای جایگزین و دور زدن روسیه، انعطاف‌پذیری زنجیره‌های تأمین اوراسیا را به طرز چشمگیری افزایش داده است.

سازمان همکاری شانگهای

سازمان همکاری شانگهای در سال ۲۰۲۶ بیست و پنجمین سال تأسیس خود را جشن می‌گیرد و از یک سازوکار اعتمادسازی مرزی به بزرگترین سازمان فرامنطقه‌ای جهان تبدیل شده است. این سازمان اکنون ۱۰ عضو اصلی دارد: روسیه، بلاروس، هند، ایران، قزاقستان، چین، قرقیزستان، پاکستان، تاجیکستان و ازبکستان. چهار کشور آسیای مرکزی عضو اصلی این سازمان هستند که نقش محوری آنان را در معماری امنیتی و اقتصادی منطقه نشان می‌دهد.

نشست بیست و ششم سران این سازمان در سپتامبر ۲۰۲۶ در بیشکک برگزار شد و قرقیزستان راه‌اندازی بانک توسعه شانگهای را به عنوان هدف ریاست دوره‌ای خود تعیین کرد. کنفرانس بین‌المللی «آسیای مرکزی – قلب سازمان همکاری شانگهای» در ژوئن ۲۰۲۶ در دوشنبه برگزار شد که بر جایگاه مرکزی این منطقه در معادلات سازمان تأکید داشت.

بریکس: افق‌های جدید همکاری مالی

حضور آسیای مرکزی در بریکس نیز رو به گسترش است. ازبکستان در ژوئن ۲۰۲۶ به‌طور رسمی به بانک توسعه جدید بریکس پیوست. این بانک از زمان تأسیس تاکنون ۱۳۹ پروژه به ارزش نزدیک به ۴۲ میلیارد دلار تصویب کرده است. ازبکستان اولین نماینده آسیای مرکزی در این نهاد مالی بین‌المللی محسوب می‌شود. همچنین قرقیزستان در سال ۲۰۲۶ در حال بررسی معرفی سیستم پرداخت «بریکس پی» برای تسهیل تراکنش‌های فرامرزی است.

آسیای مرکزی: از خشکی‌زدگی به چهارراه جهانی

آنچه این تحولات را به هم پیوند می‌دهد، گذار آسیای مرکزی از جایگاه یک فضای محصور در خشکی به یک چهارراه ارتباطی است. کشورهای منطقه که تا پیش از این عمدتاً به عنوان تأمین‌کننده مواد خام در زنجیره‌های تأمین جهانی نقش داشتند، اکنون در حال تبدیل شدن به هاب‌های ترانزیتی راهبردی هستند. ازبکستان به‌عنوان یک کشور محصور در خشکی، هدف بلندمدت خود را تبدیل شدن به یک قطب ترانزیتی تعیین کرده است.

حضور همزمان چین از طریق ابتکار یک کمربند- یک جاده، اتحادیه اروپا از طریق سرمایه‌گذاری در کریدور میانی، روسیه از طریق سازمان همکاری شانگهای، و بریکس از طریق نهادهای مالی جدید، به کشورهای آسیای مرکزی امکان مانور راهبردی بی‌سابقه‌ای بخشیده است. این کشورها به‌طور آگاهانه در پی بهره‌برداری از رقابت میان قدرت‌های خارجی برای افزایش قدرت مانور راهبردی، تنوع‌بخشی به روابط خارجی و کاهش وابستگی به یک بازیگر مسلط واحد هستند.

جمع‌بندی

در مجموع، آسیای مرکزی در سال ۲۰۲۶ نه تنها در مرکز تحولات کریدوری اوراسیا قرار گرفته، بلکه خود به یکی از بازیگران اصلی تعیین‌کننده معماری ترانزیتی آینده این قاره تبدیل شده است. پروژه‌های عظیم زیرساختی، نهادهای منطقه‌ای و بین‌المللی و رقابت قدرت‌های جهانی، همگی این منطقه را به کانون تحولات ژئواکونومیک قرن بیست و یکم تبدیل کرده‌اند.