آذربایجان حتی در بحبوحه درگیریهای روسیه و ایران باید به آینده نگاه کند
اندرو دانیری، مدیر وابسته مرکز اوراسیای شورای آتلانتیک در یادداشتی نوشت: آذربایجان بهعنوان تنها کشور هممرز با روسیه و ایران، خود را میان دو کانون بیثباتی بزرگ جهانی میبیند. درحالیکه ظاهر باکو با میزبانی رویدادهای بینالمللی آرام بهنظر میرسد، نخبگان این کشور نگران آیندهاند. جنگهای منطقهای باکو را در دوراهی تبدیلشدن به قطب ترانزیت یا تحمل خطرات امنیتی قرار داده است. باکو با راهبرد «صبر و انتظار» و تلاش برای متنوعسازی اقتصاد فراتر از نفت، در پی بهرهبرداری از فرصتهای نوظهور و کریدورهای ترانزیتی است.
اندیشکده زاویه – ترجمه اختصاصی: در باکو، شهری که خود را برای میزبانی یک مسابقه فرمول یک و یک جشنواره موسیقی پاپ ساحلی آماده میکند، به راحتی میتوان فراموش کرد که بین دو تا از بیثباتکنندهترین درگیریهای جهان گیر افتادهاید. اما با وجود نردههای بزرگ قبل از مسابقه و محوطه موقت مسابقه که در مرکز شهر ساخته میشود، زندگی در باکو، پایتخت آذربایجان، به طرز فریبندهای عادی به نظر میرسد.
آذربایجان تنها کشوری است که با روسیه و ایران هممرز است و بنابراین خود را بین دو جنگ بزرگ میبیند. اوضاع در باکو آرامتر است، جایی که رهبری این کشور مشغول همکاری با ارمنستان همسایه برای پیشبرد روند صلح خود برای پایان دادن به یک درگیری چند دههای بوده است. با این حال، در سفر اخیر من به باکو، مشخص بود که نگرانی خفیفی در مورد آینده، زیربنای بحثهای نخبگان آذربایجانی در مورد جنگ، صلح، رشد و فرصتها را تشکیل میدهد.
نشست قفقاز جنوبی: امنیت و فرصتهای نوظهور
من این ماه برای شرکت در کنفرانسی در مورد امنیت و همکاری در قفقاز جنوبی به میزبانی دانشگاه سنت گالن سوئیس و شریک اندیشکده محلی آن، مرکز تحلیل روابط بینالملل و چندفرهنگیگرایی، به باکو سفر کردم. در آنجا، به سخنرانیهای دانشگاهیان و کارشناسان آمریکایی، اروپایی و آذربایجانی در مورد چگونگی تلاش منطقه برای تحقق صلح، ادغام بیشتر در اقتصاد جهانی و هدایت روابط بسیار پیچیده با کشورهای همسایه و قدرتهای بزرگ گوش دادم.
تصویری که همکاران تحلیلگر من ارائه دادند، عمدتاً مثبت بود. چندین کارشناس اروپایی خاطرنشان کردند که اگرچه آذربایجان با مجموعهای از چالشهای امنیتی و دیپلماتیک ناشی از جنگهای روسیه و ایران روبرو است، اما هر دو جنگ، فرصتهایی را برای مشارکتهای جدید نیز فراهم میکنند. صلح نزدیک با ارمنستان باعث شده است که آذربایجان فروش نفت و گاز کوچک اما مهمی به ایروان داشته باشد، زیرا این کشور تلاش میکند تا خود را از انرژی روسیه جدا کند. توسعه زیرساختها در امتداد مسیر تجارت بینالمللی ترانس خزر، بهانهای ملموس برای ادغام بیشتر با آسیای مرکزی فراهم میکند. و مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بینالمللی (TRIPP) در جنوب ارمنستان، اتصال بیشتر و سرمایهگذاری غرب در منطقه را تضمین میکند.
موازنه ژئوپلیتیک و چالشهای همسایگی
اندیشکدههای آذربایجانی به سرعت به اشتراکات ژئوپلیتیکی کشورشان با غرب اشاره کردند. به عنوان مثال، باکو علناً از تمامیت ارضی اوکراین در پی تهاجم تمام عیار روسیه حمایت کرده است؛ در ماه ژوئیه، الهام علیاف، رئیس جمهور، اوکراینیها را تشویق کرد که «هرگز» اشغال را نپذیرند. دانشگاهیان به موضع دفاعی قوی آذربایجان در مرز جنوبی خود با ایران اشاره کردند، اگرچه آنها همچنین اذعان داشتند که کشورشان همچنان یک نقطه کلیدی برای تجارت شمال-جنوب بین تهران و مسکو است.
جالبترین نکته، نارضایتی پنهان مقامات و کارشناسان آذربایجانی از نحوه برخورد روسیه با کشورشان بود. در دسامبر 2024، پدافند هوایی روسیه به اشتباه یک هواپیمای تجاری خطوط هوایی آذربایجان را سرنگون کرد و سی و هشت نفر را کشت. مسکو بلافاصله عذرخواهی نکرد که این امر منجر به یک حادثه بزرگ دیپلماتیک شد. از آن زمان، دو طرف روابط خود را بهبود بخشیدهاند، اما به نظر میرسد باکو به طور قابل توجهی نسبت به همسایه بزرگ خود محتاطتر است. در ارمنستان، روسیه از مجموعهای از چهرههای سیاسی برجسته که به دنبال مانعتراشی در روند صلح و دامن زدن دوباره به تنشها بودهاند، حمایت کرده است، تلاشهایی که تاکنون ناموفق بودهاند. و استفاده روسیه و ایران از دریای خزر برای اهداف نظامی، امنیت یک مسیر دریایی را که آذربایجان و شرکای آسیای مرکزی آن میخواهند برای استفاده تجاری گسترش دهند، تهدید میکند.
سیاست “صبر و انتظار” در باکو
این شبکه پیچیده دیپلماتیک، به طور قابل درکی منجر به عدم اطمینان و احتیاط در باکو شده است. هنوز مشخص نیست که جنگهای روسیه یا ایران چگونه یا چه زمانی پایان خواهند یافت، و این امر پیامدهای عمدهای برای امنیت، اقتصاد و سیاستهای خارجی آذربایجان خواهد داشت. درگیریهای طولانیتر به معنای خطرات امنیتی بیشتر برای آذربایجان است، اما به طور متناقضی، میتواند آن را به عنوان یک قطب تجاری و حمل و نقل بین اروپا و آسیا مهمتر کند. پایان سریعتر یک یا هر دو جنگ میتواند به معنای قطعیت ژئوپلیتیکی بیشتر باشد، اما همچنین میتواند فوریت مسیرهای تجاری جایگزین از طریق آذربایجان را در صورت رفع انسداد ترانزیت از طریق روسیه یا بازگشایی کامل کشتیرانی از طریق تنگه هرمز کاهش دهد. در سناریوی آیندهای که جنگ بار سنگینی بر دوش آن نگذارد، روسیه یا ایران میتوانند به طور بالقوه انرژی خود را صرف فشار بر آذربایجان برای اهداف خود کنند.
آذربایجان نمیتواند به طور معناداری بر نتیجه هیچ یک از دو جنگ تأثیر بگذارد و باید برای بده بستانهای ذاتی در طیف وسیعی از سناریوهای آینده برنامهریزی کند. این درک، این کشور را بر آن داشته است که محتاط باشد، منافع محدودی را در حاشیه درگیریها دنبال کند و تا زمان ظهور یک تصویر استراتژیک واضحتر، منتظر بماند.
این احتمال وجود دارد که این فشارهای ژئواستراتژیک، همراه با عدم قطعیت اقتصادی در داخل کشور، در اعمال فشار بیشتر دولت بر آزادی بیان و اطلاعات مستقل، به منظور جلوگیری از افزایش مخالفتهای داخلی، نقش داشته باشد. در ماههای اخیر، روزنامهنگاران و چهرههای مخالف زندانی آذربایجانی – که بسیاری از آنها با ایالات متحده ارتباط دارند – از شرایط وخیم بازداشت، از جمله دسترسی ناکافی به آب و خدمات پزشکی، خبر دادهاند. سناتورها احتمالاً به پیگیری پروندههای خود ادامه خواهند داد، زیرا کنگره در حال بررسی روابط نزدیکتر با آذربایجان است.
چالشها و ضرورتهای توسعه اقتصادی
اقتصاد آذربایجان در وضعیت گذار محتاطانهای قرار دارد. این کشور مدتهاست که برای حمایت از اقتصاد و خریدهای نظامی خود از اسرائیل و ترکیه به درآمدهای نفت و گاز متکی بوده است. اما پس از دههها تولید، جریان نفت و گاز آن رو به کاهش است. علیرغم درآمدهای هیدروکربنی، تولید ناخالص داخلی سرانه (GDP) و رشد تولید ناخالص داخلی آذربایجان در سال 2025 (7411 دلار؛ 1.4 درصد) از همسایگان کوچکتر قفقاز جنوبی خود، ارمنستان (9474 دلار؛ 7.2 درصد) و گرجستان (9692 دلار؛ 7.5 درصد) عقب مانده است. در سراسر دریای خزر، قزاقستان غنی از هیدروکربن، تولید ناخالص داخلی سرانه 14692 دلار و رشد سالانه 6.5 درصد را ثبت کرد.
دولت علیاف میداند که برای حفظ و گسترش سطح فعلی توسعه خود در درازمدت، باید سایر بخشهای اقتصاد را توسعه دهد. با این حال، به نظر میرسد سیاستگذاران به جای ترسیم چشمانداز وسیعتر برای کشور، بر مدیریت چالشهای فعلی متمرکز شدهاند. دولت برخی اصلاحات گمرکی و قانونی را برای آسانتر کردن تجارت در کشور انجام داده است، اما همچنین میخواهد نفوذ قابل توجه خود را بر اقتصاد حفظ کند. دولت همچنین نسبت به سرمایهگذاری بانکهای چندجانبه یا سایر بازیگران در داراییهای مهم استراتژیک تردید دارد. در عوض، باکو به دنبال واردات ارزان خودروهای برقی و باتریها از پکن است تا انگیزهای برای توسعه انرژی سبز در داخل کشور ایجاد کند.
چشمانداز آینده: ضرورت تغییر رویکرد
اما سرمایهگذاری دولتی و واردات رقابتی چین تنها میتوانند تا حدی از رشد حمایت کنند. برای بهرهبرداری کامل از موقعیت مهم استراتژیک خود به عنوان پل انرژی و حمل و نقل بین اروپا و آسیا، آذربایجان باید به دنبال رشد بخش خدمات خود، ارتقاء زنجیرههای ارزش انرژی و لجستیک و اجرای پروژههای سرمایهگذاری مشترک با ایالات متحده باشد.
بهرهوری چشمگیر منابع نفت و گاز آذربایجان تاکنون مانع توسعه بیشتر بخش خدمات آن شده است. تحلیلهای جدید نشان میدهد که باکو با اولویت دادن به سرمایهگذاری در صنایع خدماتی و دانشبنیان، میتواند بهرهوری نیروی کار خود را به کشورهای اروپایی با اندازه مشابه نزدیکتر کند و تولید ناخالص داخلی سرانه را افزایش دهد. در حوزه انرژی و حمل و نقل، دولت باید همکاری خود را با مؤسسات مالی بینالمللی برای تأمین مالی پروژههای زیرساخت فیزیکی تعمیق بخشد و در عین حال، پول نقد خود را در پروژههای با ارزش افزوده مانند پالایش نفت در پاییندست و پلتفرمهای حمل و نقل و گمرک دیجیتالی به کار گیرد. باکو باید به طور فعال با مقامات آمریکایی در ایجاد صندوق سرمایهگذاری ترانس خزر با پروژههای لجستیکی که خود کریدور TRIPP را تکمیل میکنند، تعامل داشته باشد.
هدف این اولویتهای جدید دوگانه است. از نظر استراتژیک، آنها میتوانند به تنوعبخشی و رشد اقتصاد آذربایجان کمک کنند تا در درازمدت در برابر شوکها مقاومتر شود؛ باکو نمیتواند جغرافیای خود و همچنین نیروهای بیثباتکننده در مسکو و تهران را تغییر دهد. در کوتاهمدت، آذربایجان میتواند از فرصتهای خاصی مانند TRIPP و مسیر رو به رشد ترانس خزر برای تثبیت موقعیت خود به عنوان یک مرکز حمل و نقل استفاده کند. طیف وسیعتری از محصولات با ارزش بالاتر و لجستیک آسانتر به اقتصادیتر شدن مسیر اروپا-آسیا و تقویت موقعیت باکو به عنوان یک رابط کلیدی کمک خواهد کرد.
انتخابهای جسورانه اقتصادی و سرمایهگذاری میتواند آذربایجان را از نظر اقتصادی پویاتر کند و به آن فضای استراتژیک بیشتری برای عبور از چالشهای ژئوپلیتیکی دشوار بدهد.
منبع: شورای آتلانتیک
