عادیسازی روابط ترکیه و ارمنستان؛ خیلی دور، خیلی نزدیک
مرکز تحلیلهای راهبردی «اینترریجینال» در یادداشتی نوشت: پیروزی نیکول پاشینیان در انتخابات پارلمانی ارمنستان، فصل جدیدی از تلاشهای ایروان برای بازتعریف سیاست خارجی و کاهش وابستگی به روسیه را رقم زده است. در حالی که گامهای عملی نظیر بازگشایی مرزها و راهاندازی تجارت مستقیم میان آنکارا و ایروان مشاهده میشود، اما پیوند ناگسستنی میان عادیسازی روابط ترکیه-ارمنستان و توافق صلح با آذربایجان، همچنان مسیر پیشرو را با چالشهای ژئوپلیتیکی پیچیده، از جمله ملاحظات روسیه و رقابت قدرتهای جهانی در قفقاز جنوبی، روبهرو نگه داشته است.
اندیشکده زاویه – ترجمه اختصاصی: پیروزی نیکول پاشینیان در انتخابات پارلمانی اخیر ارمنستان، مأموریت سیاسی او برای نزدیکی با ترکیه را تقویت میکند. در این راستا، رجب طیب اردوغان پس از این پیروزی، پیام تبریکی به پاشینیان ارسال کرد و وزارت امور خارجه ترکیه نیز ابراز امیدواری کرد که ارمنستان به برداشتن «گامهایی به سوی صلح و عادیسازی» در قفقاز جنوبی ادامه دهد. همچنین، دو کشور اخیراً گامهای عملی برای پیشبرد این هدف برداشتهاند؛ از جمله بازگشایی گذرگاههای مرزی و آغاز تجارت مستقیم، که راه را برای برقراری احتمالی روابط کامل دیپلماتیک هموار میکند.
نشانههای نزدیکی
در ماههای اخیر، نشانههای بسیاری از نزدیکی میان ترکیه و ارمنستان پس از سالها دوری و تیرگی روابط مشاهده شده است. مهمترین شاخصهای این تغییر شامل موارد زیر است:
۱. حمایت سیاسی از عادیسازی روابط
ترکیه و ارمنستان اظهارات سیاسی در حمایت از عادیسازی روابط میان دو کشور اتخاذ کردهاند. در ۱ ژوئن ۲۰۲۶، در جریان مبارزات انتخاباتی، نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، اظهار داشت که عادیسازی روابط با ترکیه و آذربایجان برای سیاست روابط خارجی متوازن ارمنستان ضروری است. آرارات میرزویان، وزیر امور خارجه ارمنستان نیز ابراز اطمینان کرد که ارمنستان و ترکیه بهزودی به عادیسازی کامل روابط دست خواهند یافت.
در ۸ ژوئن ۲۰۲۶، هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، نیز از پیشرفت چشمگیر در عادیسازی روابط میان ترکیه و ارمنستان در چهار سال گذشته تمجید کرد. همچنین او تأکید کرد که روند عادیسازی روابط با هماهنگی نزدیک با آذربایجان، برای دستیابی به صلح پایدار در قفقاز جنوبی، همراه با توسعه زیرساختهای حملونقل منطقهای و گسترش همکاریهای اقتصادی، ادامه خواهد یافت. این اظهارات نشاندهنده فاصله گرفتن هر دو کشور از مواضع و اظهارات خصمانه است.
۲. گسترش سفرهای رسمی سطح بالا
در ماه مه ۲۰۲۶، جودت ییلماز، معاون رئیسجمهور ترکیه، برای شرکت در هشتمین اجلاس جامعه سیاسی اروپا، سفری رسمی به ارمنستان داشت که نخستین سفر رسمی یک مقام ارشد ترکیه به ارمنستان پس از نزدیک به هجده سال بود.
در طول این سفر، ییلماز با پاشینیان ملاقات و درباره همکاری در زمینه حملونقل، گمرک، انرژی و زیرساختهای دیجیتال، بهمنظور تقویت اتصال منطقهای، رایزنی کرد. دو طرف همچنین تفاهمنامهای برای مرمت پل تاریخی «آنی» بر روی رودخانه آرپاچای امضا کردند که آناتولی را به قفقاز جنوبی متصل میکند. همچنین، پاشینیان در ژوئن ۲۰۲۵ نیز از ترکیه بازدید کرده بود. این دیدارها تعهد هر دو طرف را برای غلبه بر اختلافات تاریخی دیرینه تأیید کرد.
۳. رایزنی درباره ویزای الکترونیکی و بازگشایی مرزها
ترکیه و ارمنستان گامهای عملی برای تسهیل سفرهای بینمرزی برداشتهاند. در اول ژانویه ۲۰۲۶، دو کشور سیستم ویزای الکترونیکی را برای دارندگان گذرنامههای دیپلماتیک، ویژه و خدمت اعمال کردند. نخستین پرواز مستقیم هواپیمایی ترکیه از استانبول به ایروان در مارس ۲۰۲۶ آغاز شد. در آوریل ۲۰۲۶، هر دو کشور درباره اهمیت بازسازی راهآهن قارص-گیومری توافق کردند.
۴. راهاندازی تجارت مستقیم دوجانبه
در ۱۱ مه ۲۰۲۶، آنکارا از راهاندازی تجارت مستقیم با ایروان، بدون نیاز به عبور از کشور ثالث، خبر داد. این نخستین بار در تاریخ روابط ترکیه و ارمنستان است که تجارت مستقیم رسماً اجرا میشود. پیش از این، مبادلات تجاری از طریق یک کشور ثالث، اغلب گرجستان، انجام میشد. انتظار میرود این تصمیم با کاهش موانع اداری برای حملونقل بار و اجازه ثبت رسمی کالاها بهعنوان واردات و صادرات ترکیه یا ارمنستان، بدون رویههای غیرمستقیم گمرکی از طریق کشورهای واسطه، تجارت دوجانبه را به میزان قابل توجهی افزایش دهد.
محرکهای ژئوپلیتیکی
عوامل ژئوپلیتیکی نیز ترکیه و ارمنستان را به سمت عادیسازی روابط دوجانبه سوق میدهد. برخی از آنها عبارتاند از:
۱. تغییر جهتگیری سیاست خارجی ارمنستان
تلاشهای ایروان برای ایجاد روابط حسنه و عادیسازی روابط با ترکیه، بخشی از تغییر بزرگ در سیاست خارجی این کشور است که پس از شکست در جنگ ۲۰۲۰ با آذربایجان دنبال کرده است. پاشینیان امنیت و رفاه ارمنستان را به چند هدف کلیدی سیاست خارجی، بهویژه عادیسازی روابط با آذربایجان و ترکیه، کاهش وابستگی به روسیه و تعمیق روابط با اتحادیه اروپا و ایالات متحده، گره زده است. از زمان استقلال ارمنستان، روسیه بهعنوان ضامن اصلی امنیت و استقلال این کشور در نظر گرفته میشد، اما اکنون ارمنستان بهدنبال تنوعبخشیدن به روابط خارجی خود، گسترش فرصتهای همکاری اقتصادی و تقویت مشارکتهای امنیتی خود برای محافظت از مرزهایش در برابر هرگونه حمله آذربایجان در آینده است.
۲. ترویج صلح در قفقاز جنوبی
ارمنستان و آذربایجان درگیری طولانیمدت بر سر قرهباغ را پشت سر گذاشتهاند که در نهایت با کنترل کامل آذربایجان بر منطقه در سال ۲۰۲۳ به پایان رسید. اگرچه دو طرف در مارس ۲۰۲۵ اعلام کردند که بر سر متن پیشنویس توافقنامه صلح به توافق رسیدهاند و در آگوست ۲۰۲۵ بیانیه مشترکی امضا کردند، اما روند صلح هنوز بهطور معناداری اجرا نشده است.
ترکیه اهمیت ژئوپلیتیکی بسیاری برای تکمیل روند صلح ارمنستان و آذربایجان، جهت تقویت نفوذ منطقهای خود، قائل است. در ۸ ژوئن ۲۰۲۶، هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، تأکید کرد که ترکیه از روند صلح میان آذربایجان و ارمنستان حمایت میکند، به «نگرانیهای مشروع» آذربایجان رسیدگی میکند و از انعقاد سریع توافق صلح حمایت مینماید. این اظهارات، به دلیل مشارکت راهبردی میان آنکارا و باکو، بر روند آشتی ارمنستان و آذربایجان و عادیسازی روابط ترکیه و ارمنستان تأثیر میگذارد.
۳. برنامه ترکیه برای ایجاد کریدورهای حملونقل منطقهای
ترکیه بهدنبال توسعه کریدورهای ترانزیتی منطقهای برای اتصال آسیای مرکزی به اروپا است، بهویژه کریدور میانی که چین را از طریق قزاقستان، دریای خزر، آذربایجان، گرجستان و ترکیه به بازارهای اروپایی متصل میکند. همچنین، آنکارا از «ابتکار ترامپ برای صلح و رفاه بینالمللی (TRIPP)» حمایت میکند. موفقیت این پروژهها به عوامل منطقهای متعددی، بهویژه عادیسازی روابط ارمنستان با ترکیه و آذربایجان، بستگی دارد. چنین پیشرفتی، توسعه زیرساختهای مورد نیاز برای این کریدورهای حملونقل را تسهیل و خطر درگیریهای نظامی مجدد را کاهش میدهد.
چالشهای آینده
روند عادیسازی روابط ترکیه و ارمنستان همچنان با چالشهای ژئوپلیتیکی متعددی، از جمله موارد زیر، روبهرو است:
۱. چشمانداز سیاسی داخلی ارمنستان
در ۷ ژوئن ۲۰۲۶، حزب حاکم «قرارداد مدنی» به رهبری نیکول پاشینیان در انتخابات پارلمانی ارمنستان به پیروزی رسید. با این حال، انتظار میرود تلاشهای او برای تعمیق روابط با ترکیه و آذربایجان با مقاومت داخلی قابل توجهی روبهرو شود. برای مثال، تنها چند روز قبل از انتخابات پارلمانی در ژوئن ۲۰۲۶، چند گروه مخالف ارمنی، ترکیه را به دخالت در روند انتخابات متهم کردند.
۲. امتناع ترکیه از به رسمیت شناختن نسلکشی ارامنه
ترکیه همچنان با میراث تاریخی کشتار ارامنه در دوران عثمانی دستوپنجه نرم میکند و تلاش دارد تنشهای مرتبط با این موضوع را کاهش دهد. بهعنوان مثال، در ۲۴ آوریل ۲۰۲۶، اردوغان پیامی به کلیسای ارتدکس ارامنه در استانبول به مناسبت سالگرد وقایع ۱۹۱۵ ارسال کرد و مراتب تسلیت خود را برای قربانیان ارمنی ابراز داشت.
با این حال، آنکارا همچنان از بهکارگیری عنوان «نسلکشی» خودداری میکند؛ موضعی که بهشدت از سوی مورخان و جوامع ارمنی خارج از کشور مورد انتقاد قرار گرفته است و همچنان خواستار غرامت برای آن جنایات هستند. در نتیجه، این موضوع احتمالاً یکی از عوامل اصلی شکلدهنده آینده روابط ترکیه و ارمنستان خواهد بود.
۳. انتقاد روسیه از تغییر سیاست خارجی ارمنستان
روسیه بارها از جهتگیری در حال تحول سیاست خارجی ارمنستان انتقاد کرده است. در جریان سفر نیکول پاشینیان، نخستوزیر، به مسکو در اول آوریل ۲۰۲۶، ولادیمیر پوتین تأکید کرد که ارمنستان نمیتواند همزمان عضویت در اتحادیه اروپا و اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU) را دنبال کند. همچنین، مسکو ادعا کرد که انتخابات پارلمانی ارمنستان تحت «فشار بیسابقه» بر نیروهای طرفدار روسیه برگزار شده است.
همچنین، مقامات روسی به ارمنستان درباره «تکرار سناریوی اوکراین» هشدار دادند. این اظهارات نشان میدهد که مسکو میتواند با حمایت از نیروهای سیاسی طرفدار روسیه یا تشویق بیثباتی داخلی، از نزدیکی ارمنستان به غرب جلوگیری کند. در عین حال، روسیه و ترکیه همچنان در مورد چندین مسئله منطقهای همکاری راهبردی دارند؛ بنابراین آنکارا احتمالاً ترجیح دهد با احتیاط به عادیسازی روابط ادامه دهد تا از برانگیختن اعتراضات روسیه جلوگیری کرده و همزمان رقابت خود با مسکو در قفقاز جنوبی را با دقت مدیریت کند.
۴. نفوذ آذربایجان بر عادیسازی روابط ترکیه و ارمنستان
ترکیه همچنان عادیسازی روابط با ارمنستان را به اجرای موفقیتآمیز توافق صلح میان باکو و ایروان مرتبط میداند. با توجه به درگیری چند دههای ارمنستان و آذربایجان، موانع سیاسی، لجستیکی و تاریخی متعددی هنوز بر سر راه آشتی ارمنستان و آذربایجان وجود دارد. همچنین، باکو در رویکرد ترکیه نسبت به ارمنستان نقش محوری دارد، سرمایهگذار بزرگی در اقتصاد ترکیه بوده و همکاری در زمینه انرژی همچنان سنگبنای روابط دوجانبه است. در اول ژوئن ۲۰۲۶، ترکیه و آذربایجان توافقنامه راهبردی بلندمدت برای تأمین گاز طبیعی امضا کردند و همزمان برنامههای بلندپروازانهای برای ایجاد یک کریدور برق و انرژی پاک منطقهای با الگوبرداری از خط لوله گاز طبیعی ترانس آناتولی (تاناپ) را در دست اجرا دارند.
۵. تشدید رقابت بینالمللی در قفقاز جنوبی
قفقاز جنوبی در سالهای اخیر شاهد رقابتهای منطقهای و بینالمللی بوده است. ایالات متحده پس از امضای بیانیه مشترک میان آذربایجان و ارمنستان در سال ۲۰۲۵، تعاملات منطقهای خود را گسترش داد. واشنگتن همچنین طرح «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بینالمللی» (TRIPP) را معرفی کرد که در راستای منافع راهبردی ایالات متحده در منطقه است.
فرانسه همچنان شریک اصلی اروپایی ارمنستان است. در ۵ مه ۲۰۲۶، طی سفر امانوئل مکرون به ایروان، دو کشور توافقنامه همکاری راهبردی شامل دفاع، اقتصاد و هوش مصنوعی امضا کردند. اتحادیه اروپا نیز از پیشنهاد عضویت ارمنستان استقبال کرده است. این تحولات نشان میدهد که هرچند واشنگتن، پاریس و حتی مسکو علناً از بهبود روابط ترکیه و ارمنستان استقبال کردهاند، اما رقابت ژئوپلیتیکی برای نفوذ در قفقاز جنوبی احتمالاً تشدید خواهد شد.
نتیجهگیری
اگرچه از بهبود روابط میان ترکیه و ارمنستان استقبال گستردهای شده است، اما چالشهای متعددی همچنان مانع عادیسازی کامل روابط دیپلماتیک میان دو کشور میشوند. مهمترین این چالشها، ملاحظات روسیه و آذربایجان بوده و بهنوعی پیشرفت آن همچنان منوط به اجرای توافق صلح میان ایروان و باکو است. در حال حاضر، به نظر میرسد که ترکیه به همکاری اقتصادی با ارمنستان ادامه خواهد داد، اما عادیسازی کامل دیپلماتیک را تا نهایی شدن ترتیبات سیاسی و امنیتی میان ارمنستان، روسیه و آذربایجان به تعویق میاندازد.
