صلح از طریق اتصال؛ استراتژی جدید آذربایجان در قفقاز جنوبی

جمهوری آذربایجان با ترکیب دو مؤلفه راهبردی – تکمیل تعهدات خود در پیمان صلح با ارمنستان و پیش‌برد پروژه زیرساختی کریدور زنگزور – در حال طراحی الگویی نوین برای بازتعریف ژئوپلیتیک قفقاز جنوبی است. این یادداشت تحلیلی به بررسی هم‌زمانی تحولات دیپلماتیک و زیرساختی می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه باکو از طریق استراتژی «صلح از طریق اتصال»، در حال تثبیت جایگاه خود به‌عنوان هاب ترانزیت و انرژی منطقه و بازیگری کلیدی در نظم نوین اوراسیا است.

تحریریه اندیشکده زاویه: قفقاز جنوبی شاهد هم‌زمانی دو تحول بی‌سابقه است که معماری ژئوپلیتیک منطقه را دستخوش دگرگونی می‌سازد. از یک سو، جمهوری آذربایجان با اعلام تکمیل تمام تعهدات خود در مسیر امضای پیمان صلح نهایی با ارمنستان، گامی تعیین‌کننده در پایان‌بخشی به مناقشه‌ای دهه‌ها برداشته است. از سوی دیگر، پروژه کریدور زنگزور / ترامپ به‌عنوان یکی از بخش‌های کلیدی کریدور میانی، در آستانه تحقق عملیاتی قرار گرفته و افق‌های تازه‌ای را در حوزه ترانزیت و انرژی منطقه گشوده است. این هم‌زمانی، تصادفی نیست؛ بلکه هسته مرکزی استراتژی جدید باکو را تشکیل می‌دهد: «صلح از طریق اتصال».

معمای صلح: تعهدات انجام‌شده و چالش باقی‌مانده

در ۹ ژوئیه ۲۰۲۶، وزیر امور خارجه آذربایجان، جیحون بایراموف، در اظهاراتی صریح اعلام کرد که جمهوری آذربایجان تمام تعهدات خود را برای امضای پیمان صلح با ارمنستان انجام داده است. وی تأکید کرد که روند تحدید و تعیین مرزها ادامه دارد و نخستین نتایج مثبت آن، از جمله تعیین‌تکلیف یک قطعه ۱۳ کیلومتری از مرز دو کشور، به‌دست آمده است. به‌گفته بایراموف، آخرین مانع باقی‌مانده در مسیر صلح، اصلاح قانون اساسی ارمنستان و حذف ادعاهای ارضی علیه آذربایجان از این سند است.

این پیش‌شرط، ریشه در آن دارد که پیش‌نویس قانون اساسی فعلی ارمنستان به اعلامیه استقلال ۱۹۹۰ ارجاع می‌دهد؛ سندی که به‌گفته باکو، حاوی ادعاهایی علیه تمامیت ارضی آذربایجان است. هرچند نخست‌وزیر ارمنستان، نیکول پاشینیان، بارها بر ضرورت اصلاح قانون اساسی تأکید کرده و اعلام داشته که پیش‌نویس قانون اساسی جدید تا پایان سال ۲۰۲۶ منتشر خواهد شد، اما چالش‌های سیاسی داخلی – از جمله نیاز به کسب دو‌سوم آرا در پارلمان برای اصلاح قانون اساسی – این روند را با پیچیدگی مواجه ساخته است.

نکته حائز اهمیت، اعلام بایراموف مبنی بر اینکه «به‌محض حذف ادعاهای ارضی از قانون اساسی ارمنستان، پیمان صلح می‌تواند در روز بعد امضا شود»، نشان‌دهنده عزم باکو برای گره‌زدن سرنوشت صلح به تحولات حقوقی-سیاسی داخلی ایروان است. در واقع، آذربایجان با این رویکرد، نه‌تنها درصدد تضمین پایداری صلح از طریق رفع هرگونه ابهام حقوقی است، بلکه اهرم فشاری مؤثر بر ارمنستان برای تسریع در اصلاحات قانون اساسی ایجاد کرده است.

کریدور زنگزور: ستون‌فقرات اتصال منطقه‌ای

در موازات تحولات دیپلماتیک، پروژه کریدور زنگزور به‌عنوان مهم‌ترین ابتکار زیرساختی منطقه، در حال شکل‌گیری است. الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان، در ژوئن ۲۰۲۶ در کنفرانس بین‌المللی «صلح‌سازی در قفقاز جنوبی» در شوشا تأکید کرد که کریدور زنگزور نه‌تنها سرزمین اصلی آذربایجان را به جمهوری خودمختار نخجوان متصل خواهد کرد، بلکه به یکی از بخش‌های کلیدی کریدور میانی تبدیل خواهد شد.

ابعاد فنی این پروژه بیانگر عمق راهبردی آن است. کریدور زنگزور به‌عنوان یک کریدور حمل‌ونقل چندوجهی (چند‌حالته) با عبور از استان سیونیک ارمنستان، به طول تقریبی ۴۲ کیلومتر، شامل راه‌آهن، جاده، خطوط انتقال برق و خطوط لوله خواهد بود. بر اساس اعلام وزیر حمل‌ونقل ترکیه، تنها بخش باقی‌مانده از این پروژه، همان قطعه ۴۱ تا ۴۳ کیلومتری در خاک ارمنستان است و کارهای مربوط به بخش آذربایجانی در مراحل نهایی قرار دارد. پیش‌بینی می‌شود تکمیل این کریدور، ظرفیت حمل سالانه بار آذربایجان را حدود ۵۰ میلیون تن افزایش دهد.

از منظر ژئوپلیتیک، کریدور زنگزور امروز به مسأله‌ای فراتر از یک پروژه ترانزیتی صرف تبدیل شده است. حکمت حاجی‌اف، دستیار رئیس‌جمهور آذربایجان، در ژوئن ۲۰۲۶ تأکید کرد که کریدور میانی در حال تبدیل شدن از یک مسیر حمل‌ونقل به یک «سیستم ژئواکونومیک راهبردی» است که اروپا، قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی را به هم متصل می‌کند. در شرایطی که بحران‌های اخیر در منطقه خلیج‌فارس و دریای سرخ، آسیب‌پذیری مسیرهای دریایی را آشکار ساخته، کریدور زنگزور به‌عنوان یک مسیر زمینی امن و جایگزین، اهمیتی مضاعف یافته است.

نقش آمریکا و اتحادیه اروپا: رقابت بر سر کریدورها

تحولات ژوئیه ۲۰۲۶ نشان‌دهنده ورود فعالانه بازیگران فرامنطقه‌ای به معادلات قفقاز جنوبی است. در حوزه کریدور زنگزور، آمریکا نقش محوری ایفا می‌کند. بر اساس اعلام بایراموف، بر اساس توافق‌های به‌دست‌آمده در اجلاس واشنگتن در اوت ۲۰۲۵، ایالات متحده در فرآیند مذاکرات مربوط به بخش ارمنستانی کریدور مشارکت دارد و اسناد مربوطه در حال آماده‌سازی است. بازدید نمایندگان شرکت مهندسی و مشاوره‌ای آمریکایی AECOM  از ارمنستان در هفته گذشته، نشان‌دهنده پیشرفت عملیاتی این پروژه است. برخی تحلیلگران این حرکت را آغاز «استراتژی کریدوری» آمریکا در اوراسیا توصیف کرده‌اند؛ رویکردی که با تمرکز بر زیرساخت‌ها به‌جای ابزارهای نظامی سنتی، درصدد بازتعریف نفوذ خود در منطقه است.

در موازات آمریکا، اتحادیه اروپا نیز با ابتکاراتی تازه وارد میدان شده است. اورسولا فون در لاین، رئیس‌کمیسیون اروپا، در سفر خود به باکو در ۱ ژوئیه ۲۰۲۶، از طرح «مشارکت اتصال اتحادیه اروپا-آذربایجان» خبر داد و اعلام کرد که اتحادیه اروپا تا ۲۰۰ میلیون یورو کمک‌بلاعث برای توسعه اتصال حمل‌ونقل، انرژی و دیجیتال در سراسر قفقاز جنوبی سرمایه‌گذاری خواهد کرد. فون در لاین همچنین از امضای پیمان صلح تاریخی میان آذربایجان و ارمنستان قدردانی کرد.

این هم‌زمانی حضور فعال آمریکا و اتحادیه اروپا در قفقاز جنوبی، پرسش‌های جدی درباره آینده نفوذ روسیه در منطقه ایجاد می‌کند. کریدور زنگزور و کریدور میانی، به‌عنوان مسیرهای جایگزین کریدور شمالی (که از خاک روسیه می‌گذرد)، عملاً وابستگی اروپا و آسیای مرکزی به مسیرهای روسیه را کاهش می‌دهند. در این میان، واکنش ایران نیز حائز اهمیت است؛ تهران بارها نسبت به کریدور زنگزور ابراز نگرانی کرده و آن را تهدیدی برای امنیت ملی خود توصیف نموده است.

از صلح تا اتصال: استراتژی یکپارچه باکو

آنچه تحولات ژوئیه ۲۰۲۶ را متمایز می‌سازد، پیوند ارگانیک میان دو مؤلفه دیپلماتیک و زیرساختی در استراتژی آذربایجان است. پیمان صلح با ارمنستان، بستر حقوقی و سیاسی لازم برای اجرای کریدور زنگزور را فراهم می‌آورد و کریدور زنگزور نیز به‌نوبه خود، صلح را از طریق منافع مشترک اقتصادی تثبیت می‌کند. این رویکرد که می‌توان آن را «صلح از طریق اتصال» نامید، در واقع بازتعریف ماهرانه‌ای از مفهوم سنتی صلح است: صلح نه صرفاً به‌عنوان فقدان جنگ، بلکه به‌عنوان شبکه‌ای از منافع متقابل که از طریق زیرساخت‌های مشترک، کشورها را بهکدیگر گره می‌زند.

از منظر سیاست خارجی، آذربایجان با این استراتژی در حال تثبیت جایگاه خود به‌عنوان بازیگری مستقل و چندوجهی است. هم‌زمان با حفظ روابط استراتژیک با ترکیه و توسعه مشارکت با آمریکا و اتحادیه اروپا، باکو در حال تبدیل شدن به هاب ترانزیت و انرژی منطقه‌ای است که مسیرهای شرق-غرب و شمال-جنوب را به‌هم متصل می‌کند. ظرفیت سالانه ۱۵ میلیون تنی کریدور زنگزور و برنامه‌های انتقال برق ۱۰۰۰ مگاواتی از طریق این کریدور به ترکیه و اروپا، ابعاد ژئواکونومیک این استراتژی را به‌خوبی نشان می‌دهد.

جمع‌بندی

ژوئیه ۲۰۲۶ را باید نقطه عطفی در تاریخ قفقاز جنوبی دانست. هم‌زمانی پیشرفت‌های بی‌سابقه در مسیر صلح آذربایجان و ارمنستان با تحقق عملیاتی کریدور زنگزور، نشان‌دهنده تولد نظم جدیدی در منطقه است؛ نظمی که در آن صلح و اتصال، دو روی یک سکه‌اند.

آذربایجان با اتخاذ استراتژی «صلح از طریق اتصال»، در حال طراحی معماری جدیدی است که در آن منافع اقتصادی مشترک، جایگزین مناقشات ارضی تاریخی می‌شود. با این حال، چالش‌های پیش‌رو – از جمله اصلاح قانون اساسی ارمنستان، مخالفت‌های منطقه‌ای ایران، و رقابت قدرت‌های بزرگ بر سر کنترل کریدورها – نشان می‌دهد که مسیر تحقق کامل این استراتژی، همچنان با موانعی جدی روبه‌روست. آنچه مسلم است، قفقاز جنوبی در آستانه تحولی بنیادین قرار دارد و آذربایجان با ابتکار عمل دیپلماتیک و زیرساختی خود، در حال نقش‌آفرینی به‌عنوان معمار اصلی این تحول است.