اهمیت انتخابات پارلمانی ارمنستان برای راهبرد منطقهای ایران
مؤسسه اسپشیال اوراسیا با انتشار یادداشتی نوشت: رسانههای ایرانی جانبدار هیچ جناحی نیستند، اما بر یک اصل تأکید دارند: نیاز به دولتی در ایروان که بتواند از تمامیت ارضی خود دفاع کند، کانالهای تجاری با تهران را حفظ کند و قفقاز جنوبی را به صحنه تقابل قدرتهای بزرگ تبدیل نکند. برای تهران، هر تحول انتخاباتی در ارمنستان باید استمرار ژئوپلیتیکی منطقه را تضمین کند.
اندیشکده زاویه – ترجمه اختصاصی: این گزارش ارزیابی میکند که چرا، با توجه به جهتگیری اخیر ایروان به سمت غرب و مخالفت رسمی تهران با مشارکت راهبردی ایالات متحده و ارمنستان و نیز کریدور ترانزیتی TRIPP، نتیجه انتخابات پارلمانی ارمنستان برای راهبرد منطقهای ایران اهمیت دارد.
این تحلیل بررسی میکند که چگونه انتخابات پیشِروی ارمنستان و سیاست خارجی ایروان میتواند محاسبات ژئوپلیتیکی و اقتصادی تهران، ایروان و واشنگتن را در قفقاز جنوبی بازتعریف کند.
چرا اهمیت دارد؟
بسیاری از رسانههای ایرانی انتخابات ۷ ژوئن ۲۰۲۶ ارمنستان را نه یک رقابت عادی، بلکه همهپرسی درباره مسیر صلح پاشینیان و جهتگیری ژئوپلیتیکی ایروان توصیف میکنند. روایت غالب این است که نتیجه انتخابات تعیین خواهد کرد ارمنستان به حرکت به سوی غرب ادامه میدهد یا به مدار روسیه بازمیگردد. حزب «قرارداد مدنی» همچنان رقیب اصلی است، اما تضمینی برای کسب اکثریت قاطع وجود ندارد. برخی گزارشها حاکی از آن است که این حزب بیشترین کرسیها را به دست خواهد آورد، اما احتمالاً به اکثریت دوسوم لازم برای اصلاح قانون اساسی نخواهد رسید.
تحلیلهای ایرانی کمتر بر رقابتهای حزبی داخلی و بیشتر بر پیامدهای امنیت منطقهای، نفوذ روسیه و روند صلح ارمنستان و آذربایجان تمرکز دارند. همزمان، نوعی عدم قطعیت نیز برجسته میشود: اگرچه پاشینیان ممکن است پیشتاز باشد، اما انتخابات به دلیل احتمال مداخله روسیه و شکاف عمیق رأیدهندگان، رویدادی حساس و بالقوه بیثبات تلقی میشود.
علیاکبر ولایتی، مشاور رهبر ایران، پیشتر به سفیر ارمنستان در تهران گفته بود که طرح موسوم به ترامپ در قفقاز بازتابی از کریدور زنگزور است و جمهوری اسلامی با آن مخالف است. خطوط قرمز تهران ساختاری است، نه صرفاً ایدئولوژیک. نگرانی اصلی ایران احتمال ایجاد یک مسیر زمینی مستقل تحت نفوذ قدرتهای خارجی در جنوب ارمنستان است؛ مسیری که میتواند ارتباط زمینی ایران با ارمنستان و از آنجا با روسیه را تهدید کند. کریدور TRIPP، بهویژه پس از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در فوریه ۲۰۲۶، در تهران بهعنوان جایگزینی حتی مخاطرهآمیزتر از کریدور زنگزور تلقی میشود.
در آوریل ۲۰۲۶، الکسی اوورچوک، معاون نخستوزیر روسیه، ادعا کرد که ایالات متحده از TRIPP برای نظارت بر مرز شمالی ایران بهره خواهد گرفت. صرفنظر از صحت این ادعا، چنین روایتی برداشت مشترک مسکو و تهران از تهدید را تقویت میکند و نگرانیهای جمهوری اسلامی را در افکار عمومی داخلی و میان متحدانش مشروع جلوه میدهد.
مخالفت تهران صرفاً جنبه نظامی ندارد. در صورت بهرهبرداری کامل، TRIPP میتواند نقش ایران را بهعنوان یک هاب ترانزیتی ضروری تضعیف کرده و پیوند سرزمینی آن با ارمنستان ـ بازاری سه میلیونی و دروازهای بالقوه به ۲۰۰ میلیون مصرفکننده در اتحادیه اقتصادی اوراسیا ـ را محدود کند.
همچنین پروژه «چهارراه صلح» پاشینیان شامل کریدور خلیج فارس-دریای سیاه بود که بنادر ایران را به زیرساختهای ارمنستان و گرجستان متصل میکرد. TRIPP مستقیماً با این طرح رقابت دارد و میتواند مسیرهای شرق-غرب را از طریق آذربایجان و ترکیه هدایت کند.
زمانبندی امضای توافق روبیو-میرزویان از نظر سیاسی و راهبردی معنادار است. این سفر در شرایط تهدید روسیه به اعمال فشار اقتصادی و در پی تنشهای منطقهای صورت گرفت و تنها چند روز پیش از انتخابات انجام شد؛ اقدامی که هم سیگنال ژئوپلیتیکی بود و هم اثرگذاری انتخاباتی.
ارمنستان همچنان به روسیه و ایران برای تأمین انرژی وابسته است و هر مسیر جایگزین میتواند این وابستگی و در نتیجه نفوذ تهران را کاهش دهد. با این حال، برخلاف روسیه، ایران اهرم اقتصادی مشابهی برای فشار بر ایروان ندارد.
روسیه حدود ۲۴ درصد صادرات ارمنستان را جذب میکند، در حالی که سهم ایران حدود ۴.۴۵ درصد است. با وجود این، تهران همچنان در میان پنج شریک اصلی تجاری ارمنستان قرار دارد و تجارت دوجانبه در سال ۲۰۲۵ رشد داشته است. امارات متحده عربی نیز با سهمی نزدیک به ۴۰ درصد، شریک تجاری اصلی ارمنستان محسوب میشود؛ کشوری که روابطش با ایران پرتنش است.
از منظر امنیتی، نگرانی در تهران این است که تعمیق روابط ارمنستان با بازیگران غربی یا رقبای منطقهای ایران، در صورت بروز بحران، این کشور را در صفبندیهای جدید قرار دهد.
برای ایروان، چالش اصلی مدیریت گذار اقتصادی بدون تحریک روسیه و ایران تا پیش از تکمیل زیرساختهای جایگزین است. TRIPP پروژهای سرمایهبر است و هنوز زیرساخت تکمیلشدهای ندارد. بنابراین ارمنستان بر مسیری سرمایهگذاری کرده که هنوز بهطور کامل محقق نشده است.
برای واشنگتن، TRIPP سیگنال حضور راهبردی در مرز شمالی ایران است. برای تهران، حفظ ارمنستان بهعنوان حائل ژئوپلیتیکی و مسیر ترانزیتی حیاتی اهمیت اساسی دارد.
در فضای سیاسی داخلی ارمنستان، اپوزیسیون روابط نزدیکتر با ایران را ضروری میداند و بر همسویی مواضع تهران در مخالفت با هرگونه کریدور فراسرزمینی در سیونیک تأکید میکند. برخی چهرههای مخالف حتی خواستار اتحاد دفاعی با ایران شدهاند.
در نهایت، اگرچه پاشینیان بر سیاست خارجی چندوجهی تأکید دارد، اما محدودیتهای ژئوپلیتیکی ممکن است دامنه مانور او را کاهش دهد. سرمایهگذاریهای فزاینده غربی میتواند ارمنستان را بهتدریج از مسکو و تهران دور کند.
چشمانداز
مخالفت ایران با TRIPP از منظر منافع ملی منطقی و ساختاری است. انتخابات ۷ ژوئن متغیر کوتاهمدت است: پیروزی پاشینیان مسیر غربگرایی را تثبیت میکند، در حالی که پیروزی مخالفان لزوماً نفوذ ایران را بازنمیگرداند، زیرا تعهدات نهادی پیشین پابرجاست.
در میانمدت، انرژی ابزار اصلی تهران برای حفظ نفوذ خواهد بود، اما این ابزار نیز تحت فشار تنوعبخشی ارمنستان قرار دارد. برداشت راهبردی ایران این است که TRIPP عملاً نواری ترانزیتی تحت نفوذ غرب ایجاد میکند. چه این برداشت دقیق باشد چه نباشد، چنین تصوری در نخبگان راهبردی ایران وجود دارد.
رسانههای ایرانی جانبدار هیچ جناحی نیستند، اما بر یک اصل تأکید دارند: نیاز به دولتی در ایروان که بتواند از تمامیت ارضی خود دفاع کند، کانالهای تجاری با تهران را حفظ کند و قفقاز جنوبی را به صحنه تقابل قدرتهای بزرگ تبدیل نکند. برای تهران، هر تحول انتخاباتی در ارمنستان باید استمرار ژئوپلیتیکی منطقه را تضمین کند.
منبع: مؤسسه اسپشیال اوراسیا (SpecialEurasia)
