بررسی معاملات تجاری اخیر آذربایجان و گرجستان
توافقهای اخیر گرجستان و آذربایجان پس از دیدارهای سطح بالا در باکو، پرسشهایی جدی درباره اولویتهای تفلیس ایجاد کرده است. در حالی که دولت از چارچوب ۲۰ ساله برق و تمدید قرارداد گاز میگوید، متن کامل اسناد منتشر نشده و نگرانی از وابستگی انرژی، افزایش واردات از روسیه و تضعیف امنیت انرژی در داخل بالا گرفته است.
اندیشکده زاویه – گزارش ویژه: قراردادهای اخیرِ امضاشده میان گرجستان و آذربایجان، پرسشهای تازهای درباره جهتگیری استراتژیک تفلیس و امنیت انرژی این کشور ایجاد کرده است.
این معاملات در پی نشست ۱۸ مه در باکو میان ایراکلی کوباخیدزه (نخستوزیر از حزب «رویای گرجستان») و الهام علیاف (رئیسجمهور آذربایجان) شکل گرفت. این گفتوگوها تنها چند هفته پس از سفر علیاف به تفلیس انجام شد؛ سفری که طی آن علیاف با بیدزینا ایوانیشویلی، حاکم بالفعل گرجستان، نیز دیدار کرد. با وجود اهمیت سیاسی این توافقها، متن کامل اسنادی که هنگام حضور کوباخیدزه در باکو امضا شد هنوز منتشر نشده و همین موضوع انتقادهایی را برانگیخته است؛ از جمله اینکه دولت گرجستان بدون شفافیت کافی و بدون توجه لازم به استقلال بلندمدت انرژی کشور تصمیمگیری میکند.
محورهای اعلامشده در توافقها
طبق بیانیههای رسمی، دو طرف بر سر موارد زیر توافق کردهاند:
- یک چارچوب بیندولتی ۲۰ ساله برای تأمین و ترانزیت برق؛
- تمدید ۲۰ ساله قرارداد خرید گازِ سال ۲۰۰۳. دولت گرجستان تأکید کرده است که این قرارداد خرید «امنیت تأمین گاز اجتماعی را تضمین میکند».
پیامدهای حملونقلی و ریلی
این توافقها همچنین باعث ازسرگیری خدمات روزانه قطار مسافربری تفلیس–باکو پس از شش سال وقفه شده است. در پروتکل جداگانهای که دولت گرجستان به آن استناد میکند، ادعا شده است که «بخش جدید راهآهن باکو–تفلیس–قارص (BTK) به طور کامل عملیاتی خواهد شد.»
زمینه ژئوپلیتیک: رقابت کریدورها و جایگاه ترانزیتی گرجستان
در شرایطی که آذربایجان و ارمنستان به سمت عادیسازی روابط میروند و مسیرهای ترانزیتی جدید (از جمله کریدور «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بینالمللی» (TRIPP)) میتواند موقعیت گرجستان را تهدید کند، تفلیس برای حفظ جایگاه خود در مذاکرات و مسیرهای تجاری به توافقی نیاز داشته است.
مقامهای حزب «رویای گرجستان» امیدوارند توافقهای باکو تضمین کند که تفلیس همچنان یکی از بازیگران معادله تجاری قفقاز باقی بماند. در مقابل، به نظر میرسد باکو از نیاز و نگرانی گرجستان بهره برده و قراردادهای انرژی مطلوبی را به دست آورده است.
واکنش باکو
دولت علیاف از این توافقها استقبال کرده و بر «اهمیت» آنها تأکید کرده است. در بیانیه منتشرشده، همچنین لحن مثبت کوباخیدزه برجسته شده و آمده است که نخستوزیر گرجستان از سفر اخیر علیاف به گرجستان قدردانی کرده و گفته این سفر «تأثیر عمیقی» بر جای گذاشته است.
نگرانیها: شفافیت پایین و تغییر الگوی تأمین انرژی
با وجود این، نبود شفافیت در کنار تغییر روند انرژی، نگرانیهایی را درباره آسیبپذیری تأمین انرژی تفلیس و افزایش وابستگی به روسیه تشدید کرده است. طی یک سال گذشته، وابستگی گرجستان به گاز آذربایجان کاهش و واردات از روسیه افزایش یافته است. در سال ۲۰۲۵:
- خرید گاز از آذربایجان حدود ۶ درصد کاهش یافت؛
- واردات از روسیه حدود ۲۳ درصد افزایش یافت.
همچنین شرکت دولتی گازپروم گزارش داده است که در سال ۲۰۲۵ نسبت به سال قبل ۴۰.۴ درصد گاز بیشتری به گرجستان عرضه کرده؛ آن هم با وجود اینکه گاز روسیه بهطور قابلتوجهی گرانتر است.
دیدگاه منتقدان و تحلیلگران
برخی تحلیلگران این روند را تصادفی نمیدانند. رومن گوتسیریدزه (اقتصاددان و رئیس سابق بانک ملی) معتقد است توافق اخیر خرید گاز برخلاف منافع ملی گرجستان است و میگوید:
- «به نظر میرسد گرجستان سهم خود از ظرفیت ترانزیت خط لوله گاز باکو–تفلیس–ارزروم را برای ۲۰ سال آینده به آذربایجان واگذار کرده است.»
- «گرجستان فقط از طریق خط لوله قدیمی و فرسوده قزاق–ساگورامو (مربوط به دوران شوروی) گاز دریافت خواهد کرد.»
او همچنین هشدار میدهد افزایش واردات روسیه میتواند بخشی از یک تغییر بلندمدت باشد:
- «در آینده، با افزایش مصرف گاز، تنها جایگزین واردات گاز از روسیه خواهد بود، زیرا آوردن گاز اضافی از آذربایجان از نظر فیزیکی غیرممکن خواهد شد.»
- و اضافه میکند نشانهها از قبل پیداست: برای سومین سال متوالی، آذربایجان از ظرفیت اختصاصیافته گرجستان در خط لوله باکو–تفلیس–ارزروم برای افزایش ارسال گاز به اروپا استفاده کرده و همزمان واردات گاز روسیه به گرجستان نیز افزایش یافته است.
از نگاه برخی منتقدان، این الگو نشاندهنده نوعی بدهبستان حسابشده از سوی ایوانیشویلی و دولت اوست: حفظ نقش گرجستان در مسیرهای تجاری اروپا–آسیا و در عین حال کوشش برای بازیابی اهرم فشار در برابر شرکای غربی که به دلیل گرایشهای اقتدارگرایانه دولت از تفلیس فاصله گرفتهاند. در این چارچوب، گاز روسیه اگرچه گرانتر است و به مصرفکنندگان آسیب میزند، اما تهدید چندانی برای تثبیت قدرت دولت ایجاد نمیکند.
اولویت دولت: ترانزیت و ژئوپلیتیک، نه امنیت انرژی
اظهارات کوباخیدزه پس از امضا نیز این برداشت را تقویت کرد. او توافقها را در قالب «اتصال دریای خزر به دریای سیاه» و «پیوند اروپا با آسیا» توصیف کرد؛ عباراتی که نشان میدهد ترانزیت و ژئوپلیتیک (نه امنیت انرژی) در اولویت دولت قرار دارد.
رقابت منطقهای: تغییر موقعیت ارمنستان
گرجستان تنها کشوری نیست که در تلاش برای بازتعریف موقعیت خود است. ارمنستان نیز ارتباطات منطقهایاش را گسترش میدهد. نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، بهتازگی اعلام کرده مسیر راهآهنی که ارمنستان را از طریق آخالکالاکیِ گرجستان به ترکیه متصل میکند، اکنون برای صادرات و واردات باز است و این موضوع مسیر ارتباطی ارمنستان با بازارهای اتحادیه اروپا را هموار میکند.
منبع: اوراسیانت
