رمزگشایی از راهبرد ایتالیا در دریای خزر و مشارکت با آذربایجان و قزاقستان

تحرکات اخیر ایتالیا در دریای خزر، از سفر جورجیا ملونی به باکو تا مشارکت در مجمع زنجیره تأمین ایتالیا–قزاقستان، نشان‌دهنده راهبردی است که امنیت انرژی، اتصال لجستیکی و نفوذ سیاسی را درهم می‌آمیزد. رم می‌کوشد با تکیه بر کریدور گاز جنوبی و کریدور میانی، جایگاه خود را در پیوند اوراسیا و اروپا تقویت کند.

اندیشکده زاویه: راهبرد ایتالیا معمولا امنیت انرژی، اتصال لجستیکی و همکاری سیاسی را در هم می‌آمیزد وخود را به‌عنوان یک بازیگر کلیدی اروپایی در کریدور گاز جنوبی و کریدور میانی معرفی می‌کند. سفر نخست وزیر این کشور، جورجیا ملونی، به باکو و مشارکت ایتالیا در «مجمع زنجیره تأمین ایتالیا-قزاقستان ۲۰۲۶»، نشان‌دهنده تلاش منسجم رم برای تحکیم روابط با دو شریک مهم اتحادیه اروپا در حوزه دریای خزر است.

در هفته اول ماه مه ۲۰۲۶، جورجیا ملونی، نخست وزیر ایتالیا، به باکو سفر کرد که نخستین سفر یک نخست وزیر ایتالیا به آذربایجان در سیزده سال گذشته بود. این سفر در اوج بی‌ثباتی غرب آسیا و پس از انتقال موقت سفارت ایتالیا در ایران به باکو صورت گرفت. ملونی در طول این سفر با الهام علی‌اف، رئیس جمهور، دیدار کرد تا در مورد همکاری در زمینه انرژی، امنیت منطقه‌ای و نقش ایتالیا در منطقه دریای خزر گفتگو کند.

این جلسه بر کریدور گاز جنوبی به ویژه خط لوله ترانس آدریاتیک (TAP) متمرکز بود که د گاز طبیعی آذربایجان از میدان شاه دنیز-۲ را به ایتالیا منتقل می‌کند. در سال ۲۰۲۵، آذربایجان ۲۵ میلیارد متر مکعب گاز طبیعی صادر کرد که ۹.۵ میلیارد متر مکعب آن به ایتالیا بود تا جایگاه این کشور را به عنوان مهمترین مشتری اروپایی باکو تحکیم بخشد.

در این راستا، مقامات دو کشور در مورد لزوم گسترش ظرفیت TAP، با تکیه بر ارتقاء اخیر ایستگاه‌های کمپرسور در یونان، گفتگو کردند. ملونی تأکید کرد که نفت و گاز آذربایجان پس از جنگ اوکراین برای امنیت انرژی ایتالیا «تعیین‌کننده» بوده است. همچنین، او بر جاه‌طلبی ایتالیا برای ایفای نقش «دروازه طلایی» برای ورود انرژی دریای خزر به بازار اروپا تأکید کرد.

این سفر همچنین نشان‌دهنده قصد ایتالیا برای تقویت حضور اقتصادی خود در آذربایجان بود. در حال حاضر، حدود ۳۰ شرکت ایتالیایی در این کشور فعالیت می‌کنند و ۲۳ پروژه نیز در قره باغ کوهستانی در حال انجام است. تجارت دوجانبه سال گذشته به ۱۰.۲ میلیارد یورو رسید و در این راستا، هر دو طرف برگزاری مجمع تجاری باکو در نیمه دوم سال ۲۰۲۶ را تأیید کردند. ملونی همچنین حمایت ایتالیا از روند عادی‌سازی روابط ارمنستان و آذربایجان را مجدداً اعلام و اذعان داشت که ثبات منطقه‌ای برای امنیت کریدورهای انرژی ضروری است.

همزمان، ایتالیا از طریق نشست «زنجیره تأمین ایتالیا-قزاقستان ۲۰۲۶» در آستانه، تعامل خود را با قزاقستان گسترش داد. این رویداد نمایندگان وزارت حمل و نقل قزاقستان، نهادهای دولتی، سازمان‌های بین‌المللی و کسب‌وکارهای ایتالیایی و بین‌المللی را گرد هم آورد. این مجمع بر توسعه مسیر حمل و نقل ترانس خزر با همان کریدور میانی، متمرکز بود که چین، آسیای مرکزی، دریای خزر، قفقاز جنوبی و اروپا را به هم متصل می‌کند.

قزاقستان راهبردش را برای تقویت نقش خود به عنوان یک قطب حمل و نقل و لجستیک اوراسیا ارائه داد و بر تلاش‌های پایدار برای نوسازی زیرساخت‌ها، دیجیتال‌سازی فرآیندهای لجستیک و حذف تنگناهای موجود در طول مسیر تأکید کرد. شرکت‌کنندگان ایتالیایی نیز تمایل خود را به مشارکت در توسعه زیرساخت‌ها، خدمات لجستیکی و همکاری‌های حمل و نقل در امتداد کریدور میانی ابراز کردند. قزاقستان اعلام کرد که شرایط پایدار و شفافی را برای سرمایه‌گذاری بلندمدت در بخش ترانزیت فراهم می‌کند و هدف آن تبدیل کریدور میانی از مسیر ترانزیتی ساده به محصول لجستیکی جهانی رقابتی است.

ایتالیا-آذربایجان: انرژی، ثبات و دسترسی راهبردی

رابطه ایتالیا با آذربایجان ریشه در همکاری‌های انرژی دارد. خط لوله TAP از زمان راه‌اندازی بیش از ۴۵ میلیارد متر مکعب گاز به ایتالیا صادر کرده که حدود ۱۶ درصد از تقاضای آن را پوشش می‌دهد. اخیرا نیز تقویت ایستگاه‌های کمپرسور در یونان ظرفیت را افزایش داده و مذاکرات در مورد گسترش بیشتر ادامه دارد.

سفر ملونی به باکو، بر انگیزه ایتالیا جهت تعمیق نقش خود در بازار آذربایجان تاکید دارد. رم به دنبال گسترش همکاری فراتر از انرژی به زیرساخت‌ها، پروژه‌های بازسازی در قره باغ کوهستانی و نوسازی صنعتی است. حدود ۳۰ شرکت ایتالیایی در آذربایجان فعالیت می‌کنند و تجارت دوجانبه سال گذشته به ۱۰.۲ میلیارد یورو رسید.  فرصت‌های رابطه دو کشور نیز شامل موارد زیر است:

• امنیت انرژی: افزایش حجم گاز صادراتی از طریق خط لوله TAP، راهبرد تنوع‌بخشی ایتالیا را تقویت می‌کند.
• حضور صنعتی: شرکت‌های ایتالیایی می‌توانند نقش خود را در پروژه‌های بازسازی، زیرساختی و نوسازی گسترش دهند.
• نفوذ سیاسی: رم جایگاه خود در سیاست اتحادیه اروپا را در قبال قفقاز جنوبی تقویت می‌کند.
• عملکرد دروازه‌ای: ایتالیا جایگاه خود به عنوان نقطه ورود گازی دریای خزر به اروپا را تثبیت می‌کند.

البته همکاری ایتالیا و آذربایجان با چالش‌هایی نیز همراه است:

• بی‌ثباتی منطقه‌ای: روند صلح ارمنستان و آذربایجان همچنان شکننده است و می‌تواند بر کریدورهای انرژی تأثیر بگذارد.
• رقابت ژئوپلیتیکی: ترکیه و روسیه نفوذ قوی خود را در منطقه حفظ می‌کنند.
• محدودیت‌های زیرساختی: گسترش TAP نیازمند سرمایه‌گذاری پایدار و هماهنگی سیاسی است.
• محیط امنیتی: بی‌ثباتی خاورمیانه احتمالا به‌طور غیرمستقیم بر عملیات ایتالیا در منطقه تأثیر بگذارد.

ایتالیا-قزاقستان: لجستیک، اتصال و کریدور میانی

مشارکت ایتالیا در انجمن زنجیره تأمین ایتالیا-قزاقستان ۲۰۲۶ نشان‌دهنده علاقه رم به کریدور میانی است. قزاقستان با تأکید بر نوسازی زیرساخت‌ها، دیجیتالی شدن و حذف گلوگاه‌ها، این مسیر را به عنوان راهگذر لجستیکی رقابتی اوراسیا ترویج می‌دهد.

برای ایتالیا نیز کریدور میانی فرصتی برای تنوع‌بخشی به زنجیره‌های تأمین، تقویت حضور آن در آسیای مرکزی و حمایت از طرح‌های اتصال اتحادیه اروپا فراهم می‌کند. شرکت‌های ایتالیایی در حال بررسی فرصت‌های طلایی در زیرساخت‌های حمل و نقل، خدمات لجستیکی و راه‌حل‌های دیجیتال در طول مسیر هستند.

در مقابل، قزاقستان یک محیط سرمایه‌گذاری پایدار و شفاف فراهم و مشارکت ایتالیا از تلاش‌های آستانه برای کاهش وابستگی به مسیرهای ترانزیتی روسیه و چین حمایت می‌کند. فرصت‌های این همکاری عبارتند از:

• ادغام لجستیک: شرکت‌های ایتالیایی می‌توانند در توسعه کریدور میانی مشارکت کنند.
• تنوع بازار: قزاقستان محیطی پایدار برای سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت ارائه می‌دهد.
• موقعیت راهبردی: ایتالیا حضور خود را در آسیای مرکزی تقویت و از اهداف اتصال اتحادیه اروپا حمایت می‌کند.
• همکاری در دریای خزر: پروژه‌های مشترک با قزاقستان و آذربایجان نقش ایتالیا را در شبکه‌های حمل و نقل منطقه‌ای افزایش می‌دهد.

چالش‌های مشارکت ایتالیا در زیرساخت‌های قزاقستان عبارتند از:

• فشار ژئوپلیتیکی: روسیه و ایران احتمالا با مشارکت بیشتر اتحادیه اروپا در اتصال دریای خزر مخالفت کنند.
• شکاف‌های زیرساختی: کریدور میانی برای رقابتی شدن کامل، نیاز به ارتقاء قابل توجهی دارد.
• هماهنگ‌سازی نظارتی: همسویی گمرک، سیستم‌های دیجیتال و فرآیندهای لجستیکی هنوز ناقص است.
• پویایی‌های منطقه‌ای: ایجاد تعادل در روابط با طرح کمربند و جاده چین برای جلوگیری از اصطکاک استراتژیک ضروری است.

چشم‌انداز همکاری ایتالیا در دریای خزر

ایتالیا به عنوان یک بازیگر مهم در منطقه دریای خزر در حال ظهور است. رم از طریق همکاری‌های خود با آذربایجان و قزاقستان، نقش خود را در امنیت انرژی اروپا و همچنین سیاست خارجی اتحادیه اروپا تثبیت می‌کند، حضور خود را در اتصال اوراسیا گسترش و از توسعه مسیرهای جایگزین حمایت می‌کند.

برای سرمایه‌گذاران خارجی به‌ویژه ایتالیایی و اتحادیه اروپا، نقش رو به گسترش رم در منطقه دریای خزر، مسیرهای بیشتری را برای تعامل اقتصادی می‌گشاید. با این حال، پایداری این فرصت‌ها به ثبات منطقه و حفظ پیکربندی ژئوپلیتیکی کنونی در قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی بستگی دارد.

در کوتاه‌مدت، کسب‌وکارها و سرمایه‌گذاران باید تحولات روند صلح ارمنستان و آذربایجان را از نزدیک زیر نظر داشته باشند. پایداری هرگونه توافقی مستقیماً بر امنیت کریدورهای انرژی، امکان‌سنجی پروژه‌های بازسازی در قره‌باغ و فضای سرمایه‌گذاری گسترده در آذربایجان تأثیر خواهد گذاشت. وخامت روابط بین باکو و ایروان می‌تواند خطرات ژئوپلیتیکی را ایجاد کند که بر منافع تجاری ایتالیا و اروپا تأثیر می‌گذارد.

در مورد قزاقستان، جاه‌طلبی این کشور برای تقویت روابط با اتحادیه اروپا و شرکای اروپایی مانند ایتالیا، بازتاب راهبرد آستانه برای تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری و تثبیت جایگاه خود به عنوان هاب لجستیکی در اوراسیاست. با این وجود، سرمایه‌گذاران باید به روابط در حال تحول قزاقستان با مسکو و پکن توجه کنند. اگرچه آستانه سیاست خارجی چندوجهی دارد، اما پیوندهای اقتصادی و امنیتی آن با روسیه و چین همچنان سطح بالاست. ارزیابی این پویایی‌ها جهت جلوگیری از قرار گرفتن در معرض اثرات ثانویه احتمالی تحریم‌های غرب، به ویژه برای شرکت‌های قزاق فعال در بخش‌های حساس یا حفظ همکاری فعال با نهادهای روسی، ضروری است.

در مجموع، حضور فزاینده ایتالیا در دریای خزر چشم‌اندازهای امیدوارکننده‌ای را ارائه می‌دهد، اما مستلزم بررسی دقیق تحولات سیاسی منطقه‌ای و ارزیابی آگاهانه از محیط راهبردی شکل‌دهنده آذربایجان و قزاقستان است.

منبع: اسپیشیال اوراسیا