ABD’nin Güney Kafkasya’daki varlığının stratejik sonuçları
Syunik Koridoru: İran için yeni meydan okuma

Zaviye Enstitüsü: Güney Kafkasya’daki son gelişmeler, özellikle 1405 yılının Mehr ayının son günlerinde Erivan parlamentosunda Ermenistan ile Amerika Birleşik Devletleri arasındaki Stratejik İşbirliği Çerçeve Anlaşması’nın onaylanması ve Syunik güzergâhı altyapısının tasarımına başlanacağının açıklanması, son haftalarda siyasi açıdan dikkat çeken konulardan biri olmuştur.
Önceki anlaşmalar çerçevesinde ve Uluslararası Barış ve Refah için Trump Yolu adıyla bilinen bu güzergâh, Ermenistan’ın güneyindeki Syunik vilayetinden geçmekte ve Azerbaycan Cumhuriyeti ile Nahçıvan arasında kara bağlantısı kurması planlanmaktadır. Bu projenin önemini artıran husus, yalnızca birkaç on kilometrelik karayolu ve demiryolu değil, aynı zamanda projenin Kafkasya’daki transit düzeninin ve güç dengesinin yeniden şekillendirilmesinde kazandığı konumdur.
Daha fazlasını okuyun: Güney Kafkasya’daki jeopolitik rekabetin odağında Syunik
Ermenistan, Karabağ savaşlarının ardından, özellikle Rusya’dan geleneksel güvenlik garantilerine bel bağlamanın artık yeterli olmadığı sonucuna varmıştır. Nikol Paşinyan hükümeti, pratikte Syunik’i kırılgan bir sınır bölgesinden jeoekonomik bir varlığa dönüştürmüştür. Ermenistan’ın bu güzergâh üzerindeki egemenliği korunacak, ancak ABD, Türkiye, Azerbaycan ve kısmen Avrupa’nın varlığı ve çıkarları bu güzergâha bağlanacaktır. Sonuç olarak, bu güzergâha yönelik her türlü tehdit, bölgesel aktörler açısından yüksek siyasi ve ekonomik maliyet yaratacaktır. Bu bakış açısına göre Ermenistan, Syunik güzergâhını bir koridordan ziyade kendisi için bir tür jeopolitik sigorta olarak görmektedir; bu sigorta, güvenliği klasik askerî ittifaklar yoluyla değil, ekonomik ve transit karşılıklı bağımlılık üzerinden sağlamaktadır.
Bu gelişmenin jeostratejik boyutta açık sonuçları vardır. Bu güzergâh Güney Kafkasya’da doğu-batı yönündeki ana arter hâline gelirse, yaklaşık 44 kilometre uzunluğundaki İran-Ermenistan sınırının transit denklemlerindeki rolü azalacaktır. Türkiye, Orta Asya’ya ve Türk dünyasına daha doğrudan bağlanma imkânı elde edecektir. Rusya, Kafkasya’daki geleneksel kaldıraçlarının bir bölümünü kaybedecek ve Amerika Birleşik Devletleri ilk kez bu bölgenin transit mimarisinde doğrudan bir konum kazanacaktır. Ali Ekber Velayati’nin uyarıları ve milletvekillerinin açıklamaları da dâhil olmak üzere İranlı yetkililerin son tepkileri, birkaç kilometrelik bir karayoluna yönelik muhalefet olarak değil, bölgesel güç dengesinin değişmesi ve İran’ın kuzeybatıdaki jeostratejik ağırlığının azalmasına ilişkin kaygı olarak bu çerçevede anlaşılmalıdır.
Jeoekonomik boyutta temel rekabet, iki transit modeli arasında şekillenmiştir. İran yıllardır Kuzey-Güney Koridoru’nun geliştirilmesine siyasi ve ekonomik yatırım yapmakta ve bu koridoru Basra Körfezi’ni Kafkasya ve Rusya’ya bağlayan eksen olarak görmektedir. Ancak Syunik güzergâhı, Türkiye, Kafkasya ve Orta Asya’daki ticaret akışlarının bir bölümünü İran topraklarından uzaklaştırabilir ve bir bağlantı düğümü olarak Syunik vilayetinin ekonomik değerini artırabilir.
Daha fazla bilgi: Zaviye Enstitüsünün uzmanlık toplantısında Trump Koridoru’nun İran açısından taşıdığı gizli meydan okumaların boyutlarının incelenmesi
Bu rekabet, İran ile Ermenistan arasındaki bir rekabetten ziyade, iki farklı bölgesel yapılanma arasındadır: biri kuzey-güney eksenli, diğeri ise Türkiye ve Azerbaycan’ın merkezi rol oynadığı doğu-batı eksenli bir yapılanmadır. Syunik güzergâhının başarısı, İran’dan geçen bazı transit güzergâhların karşılaştırmalı üstünlüğünü etkileyebilir; ancak deneyimler, transit ağlarının genellikle birbirlerinin yerini tamamen almak yerine birbirlerini tamamlayacak şekilde işlediğini göstermiştir.
Ermenistan bu süreçte çok katmanlı mesajlar vermektedir. Rusya’ya artık tek güvenlik garantörü olmadığını söylemektedir. Batı’ya ve Türkiye’ye yeni bölgesel düzene entegre olmaya hazır olduğunu bildirmektedir. İran’a ise itirazlarını anladığını, ancak stratejik güzergâhını değiştirmeyeceğini iletmektedir. Bu davranış, güvenliğin tek taraflı askerî bağımlılık yoluyla değil, büyük aktörlerin ekonomik çıkarlarının iç içe geçmesi üzerinden sağlandığı çok taraflı bir dengeleme biçimi olarak değerlendirilebilir.
Bu gelişmeler, İran ile ABD arasındaki gerilimlerin genel seyriyle de bağlantılıdır. İran’ın çevresindeki dolaylı baskıların devam ettiği bir ortamda, kuzey komşuluğunda ABD’nin desteğiyle oluşturulan transit altyapıları gelecekte ticaretin ötesinde işlevler kazanabilir. Tahran açısından kuzey sınırlarında Amerikan varlığı ve yönetimiyle şekillenen her ağ, ilan edilen niteliği yalnızca ekonomik olsa bile potansiyel olarak jeopolitik nüfuz aracına dönüşebilir. Bu kaygı mantıklıdır; ancak bunun gerçeğe dönüşmesi, projenin uygulanma biçimi, yabancı güçlerin fiziki varlığının düzeyi ve Ermenistan’daki iç siyasi gelişmeler de dâhil olmak üzere çok sayıda faktöre bağlıdır.
Daha fazlasını okuyun: İran’ın ulusal çıkarlarını korumak için Erivan’dan bağlayıcı güvenlik garantileri alınmasının gerekliliği
Bir diğer dikkate değer husus, bu güzergâhın Trump’ın adıyla adlandırılmasının onu zorunlu olarak belirli bir parti politikasına indirgememesidir. Washington’daki siyasi güç dengesi değişse bile, altyapı araçlarının, tedarik zincirlerinin ve transit düzenlerinin kullanılması, Avrasya’daki varlığı sürdürmenin daha düşük maliyetli bir yöntemi olarak devam edebilir.
H
Okur yorumları