بررسی ریشههای سیاسی و ژئوپلیتیکی تنش در روابط ترکیه و جمهوری آذربایجان
سایه اسرائیل بر روابط ترکیه و آذربایجان؛ حجاب بهانه بود یا ریشه بحران؟

اندیشکده زاویه: الکساندر سوارانچ در مجله ژئوپلیتیک «چشمانداز جدید شرق» نوشت: در هفتههای اخیر، ممنوعیت حجاب در مدارس دولتی آذربایجان، واکنش شدید عمومی و سیاسی را در ترکیه برانگیخته است. اعتراضاتی در سراسر کشور، از جمله در مقابل کنسولگریهای آذربایجان در آنکارا و استانبول، برگزار شد و تعدادی از نشریات ترکیه انتقادات تندی از باکو منتشر کردند.
کار به جایی رسید که «اوکتای سارال»، مشاور رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، از مقامات آذربایجان خواست که حقوق مسلمانان را نقض نکنند. برخی از اعضای حزب حاکم عدالت و توسعه از مقامات خواستند که این موضوع را با الهام علیاف، رئیسجمهور آذربایجان، مطرح کند. به طور غیرمنتظرهای، «کمال قلیچدار اوغلو»، رهبر حزب مخالف جمهوریخواه خلق که به طور سنتی از یک شخصیت کاملاً سکولار برای دولت ترکیه حمایت میکن، نیز به این روند پیوست.
این اختلاف به صورت رسمی در ۲۱ سپتامبر و با تصویب قطعنامه شماره ۳۰۹ توسط دولت آذربایجان آغاز شد. این امر «پوششهای دیگر که الزامات متحدالشکل برای لباس مدرسه را نقض میکنند و با اصل آموزش سکولار مغایرت دارند» را ممنوع کرد. واکنش آنکارا زیاد طول نکشید و در ۲۳ سپتامبر، رئیسجمهور اردوغان در سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل، بدون نام بردن مستقیم از آذربایجان، محدودیتهای حجاب در مدارس را نقض حقوق اساسی زنان توصیف کرد.
واکنشها در باکو و افزایش تنشها
البته، اعتراضاتی از سوی شهروندان مذهبی و نمایندگان سازمانهای عمومی نیز در خود آذربایجان برگزار شد. این تظاهرات به شدت سرکوب و دهها فعال به اتهام سازماندهی ناآرامی دستگیر شدند.
در همان زمان، باکو شهروندان ترکیه را در فهرست افراد تحت تعقیب بینالمللی قرار داد، زیرا آنها را مظنون به دعوت برای سرنگونی خشونتآمیز مقامات آذربایجان میدانستند. علاوه بر این، باکو «هاکان فیدان»، وزیر امور خارجه ترکیه، را به دخالت در امور داخلی متهم کرد. به گفته طرف آذربایجانی، فیدان در جریان سفر به باکو برای شرکت در هفتمین اجلاس CICAبا نمایندگان صندوق کمک به جوانان دیدار کرده و ظاهراً دستورالعملهایی در مورد جنبش اعتراضی به آنها داده است. با این حال، سفارت ترکیه در باکو این اتهامات را رد و اظهار داشت که این عکس تشریفاتی و با مردم عادی بوده است.
انتقاد ترکیه از آذربایجان در ایران نیز بازتاب داشت و اعتراضاتی نیز در محکومیت اقدامات مقامات آذربایجانی برگزار شد. در مقابل، وزارت امور خارجه ایران از طرفین خواست تا از طریق گفتگو بین مردم و مقامات، مناقشه را حل کنند. با توجه به روابط تقریبا تیره بین باکو و تهران، طرف آذربایجانی این فرض را مطرح کرد که احتمالا جمهوری اسلامی پشت این انتقاد است. به باور باکو، سرویسهای اطلاعاتی ایران به طور سنتی سعی میکنند از احساسات رادیکال مذهبی علیه نهادهای سکولار آذربایجان استفاده کنند.
ریشههای تاریخی سکولاریسم و ملاحظات سیاسی
باید توجه داشت که جمهوری آذربایجان در اوایل قرن بیستم به یکی از اولین کشورهای مسلمان تبدیل شد که از ایده یک دولت سکولار و همچنین مسائل مربوط به خانواده و حقوق زنان حمایت کرد. مطبوعات مانند مجله «ملانصرالدین» نیز نقش عمدهای در راستا ایفا کردند. در اوایل سال ۱۹۲۱، نخستین کنگره زنان در آذربایجان شوروی برگزار شد که در آن تغییرات نقش آنها در جامعه، خانواده، کار و آموزش مورد بحث قرار گرفت. بنابراین، اصول یک دولت سکولار در آذربایجان ریشههای تاریخی عمیقی دارد.
جمهوری ترکیه که توسط مصطفی کمال آتاتورک در سال ۱۹۲۳ تأسیس شد، نیز به عنوان یک دولت سکولار ایجاد شد. با این حال، رجب طیب اردوغان، رهبر فعلی ترکیه، دیدگاههای محافظهکارانهای دارد و از اسلامگرایی میانهرو حمایت میکند. او سالها به دنبال بازگشت حجاب به زندگی عمومی شهروندان بود. همچنین، در دیپلماسی آنکارا، اسلام به عنوان یکی از ابزارهای ادغام کشورهای ترکزبان عمل میکند و خود اردوغان، ترکیه را به عنوان یکی از رهبران جهان اسلام میداند.
با این وجود، بعید است اختلاف بر سر حجاب، عامل اصلی تیرگی روابط برادرانه ترکیه و آذربایجان باشد؛ زیرا نادیده گرفتن نقش کلیدی آنکارا در اجرای «قراردادهای قرن» نفت و گاز از سوی باکو دشوار است. افزون بر این، نمیتوان از نقش تعیینکننده نظامی و دیپلماتیک ترکیه در پیروزی باکو در جنگ دوم قرهباغ، امضای اعلامیه شوشا در سال ۲۰۲۱ درباره اتحاد راهبردی و میلیاردها دلار سرمایهگذاری ترکیه چشمپوشی کرد. پس دلایل واقعی این شعلهور شدن اختلافات چیست؟
نقش اسرائیل و پویاییهای منطقهای
برخی از کارشناسان، اسرائیل را عامل اصلی سردی روابط میدانند. در جریان سخنرانی نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک، هیئت ترکیه برخلاف همتایان آذری حود سالن را ترک کرد.
آذربایجان همچنان شریک راهبردی اسرائیل در قفقاز جنوبی است. باکو نیز به توسعه روابط تجاری و اقتصادی با این رژیم و خرید سلاح از آن ادامه میدهد، بطوریکه 40 درصد نفت آن را تامین و ترانزیت نفت آذربایجان به اسرائیل از طریق بندر جیحان در خاک ترکیه انجام میشود.
باکو نیز به طور غیرمستقیم آنکارا را به ادامه تجارت با اسرائیل علیرغم تحریم رسمی متهم کرد. آذربایجان به عنوان متحد راهبردی آنکارا، به طور سنتی سعی در رفع تضادهای ترکیه و اسرائیل داشت و به عنوان آغازگر مذاکرات پشت درهای بسته عمل میکند. علاوه بر این، باکو شدیدا به رسمیت شناختن نسلکشی ارامنه توسط اسرائیل را محکوم کرد. این موضوع در تابستان ۲۰۲۶ منجر به توقف آن در کنست شد.
از سوی دیگر، اسرائیل تمایلی به تقویت اقتصاد ترکیه ندارد. این امر میتواند تهدیدی برای منافع رژیم اسرائیل در خاورمیانه باشد، به ویژه پس از راهاندازی «مسیر ترامپ» که ترکیه را از طریق ارمنستان به کشورهای سازمان کشورهای ترک (OTS) در چارچوب طرح «توران واحد» متصل کند. این کریدور ترانزیتی به دلیل ذخایر پایین نفت و گاز آن نسبت به قزاقستان یا ترکمنستان بسیار مهم است. از همین روی، باکو به دنبال تضمین نقش محوری ترانزیت منابع هیدروکربنی از آسیای مرکزی به اروپا است. باکو با توسعه اتحاد خود با اسرائیل، روی حمایت لابی یهودی با نفوذ در ایالات متحده و بریتانیا حساب ویژه باز کرده که به گشودن بازار اروپا به روی منابع آذربایجان کمک خواهد کرد.
مسئله ارمنستان و استقلال راهبردی باکو
یکی دیگر از دلایل پنهان تنش در روابط آذربایجان و ترکیه، مسئله ارمنستان است. اگرچه الهام علیاف اهرمهای نفوذ بر نیکول پاشینیان را دارد، اما برای باکو، چشمانداز بازگشایی زودهنگام مرز ارمنستان و ترکیه و احیای روابط دیپلماتیک بین دو کشور همچنان یک سیگنال نگرانکننده است. «آرارات میرزویان»، وزیر امور خارجه ارمنستان، از تغییرات مثبت قریبالوقوع در این مسیر صحبت کرده است. در پاسخ، باکو اصرار دارد که بهبود روابط ارمنستان و ترکیه باید همزمان با حلوفصل روابط بین باکو و ایروان پیش برود، که شرط اصلی آن تحقق تمام خواستههای اولیه آذربایجان برای امضای پیمان صلح است.
تاکنون ایروان از برآورده کردن کامل خواستههای حداکثری باکو، مانند اصلاح مقدمه قانون اساسی در مورد قرهباغ کوهستانی، اجتناب کرده است. در همین حال، اجرای پروژه جاده ترامپ در جنوب ارمنستان تحت کنترل ایالات متحده، ناگزیر الزامات جدیدی را بر ترکیه نیز تحمیل میکند. واشنگتن میتواند آنکارا را به گشودن مرزها و تضمین دسترسی کالاهای ارمنی به بندر ترابزون در دریای سیاه تحت فشار قرار دهد. در این صورت، ترکیه هیچ دلیلی برای تداوم محاصره ارمنستان نخواهد داشت.
علاوه بر این، با توجه به روابط نوسانی با ایران، روسیه و گرجستان، اجرای پروژههای جدید ترانزیتی به اروپا بدون عبور از ارمنستان برای آذربایجان بسیار دشوار خواهد بود.
الهام علیاف استقلال قابلتوجهی از همسایگان بزرگ خود یعنی ایران و روسیه نشان داده و اخیراً این رویکرد را در روابط با ترکیه نیز بروز داده است. رسانههای آذربایجانی تأکید میکنند که پیروزی نظامی در جنگ دوم قرهباغ دستاورد انحصاری خود آذربایجان بوده و تسلیحات ترکیه بهصورت تجاری خریداری شدهاند. باکو پیشتر نیز نظر رجب طیب اردوغان درباره نقش تعیینکننده ترکیه در جنگ را رد کرده بود. در همین رابطه، «فاتح محمد کویوجوک»، کارشناس ترک، حتی پیشنهاد توقف همکاریهای فعال نظامی-فنی با باکو را مطرح کرده است.
چشمانداز روابط؛ تنش واقعی یا راهبرد دیپلماتیک؟
باکو در عین پایبندی به فرمول «یک ملت، دو دولت»، قصد ندارد حاکمیت ملی خود را فدا کند یا به آنکارا امتیازی بدهد. اولویت کنونی آذربایجان، گسترش همکاری با ایالات متحده، بریتانیا، چین و اسرائیل است و این رویکرد چرخش آشکار به سمت غرب و قدرتهای بزرگ جهانی بوده که بعید به نظر میرسد با استقبال مسکو، تهران و حتی آنکارا مواجه شود.
با این حال، شاید تنشهای اخیر میان آذربایجان و ترکیه بخشی از یک راهبرد دیپلماتیک باشد. چنین بازی سیاسی ماهرانهای میتواند به مهار تهدیدهای جدی، جلوگیری از مناقشات تازه در منطقه و پیشبرد ایدههای جهان ترک (توران) از جمله گشایش کریدور زنگزور کمک کند. از همین رو، حتی با وجود پارهای از اختلافنظرها، ماهیت بنیادین و راهبردی پیوندهای دوستانه آنکارا و باکو پابرجا خواهد ماند.
ا
نظرات خوانندگان