صعود چین و سقوط روسیه در تراز تجاری باکو
در هفت ماه نخست ۲۰۲۶، گردش مالی تجارت جمهوری آذربایجان با چین از مرز ۲.۶ میلیارد دلار گذشت و با پیشی گرفتن از روسیه، پکن را به سومین شریک تجاری باکو تبدیل کرد. این جهش چشمگیر متأثر از توسعه کریدور میانی و گذار سرمایهگذاری چین به بخشهای صنعتی و فناورانه، همزمان با افت ۳۱.۴ درصدی تجارت آذربایجان و روسیه بر اثر تحریمهای نفتی رخ داده و نشانگر دگرگونی کیفی در موازنه اقتصادی قفقاز است.
فاطمه محمدیپور – دکتری مطالعات منطقهای از دانشگاه تهران
اندیشکده زاویه: در ژانویه تا ژوئیه 2026 / فروردین تا تیر 1405، گردش مالی تجارت بین آذربایجان و چین از 2.6 میلیارد دلار فراتر رفت که این رقم از گردش مالی تجارت با روسیه که به طور سنتی در جایگاه بالاتری قرار داشت، پیشی گرفت.
طبق گزارش رسانهها به نقل از کمیته گمرک دولتی جمهوری آذربایجان، چین 8.93 درصد از کل گردش مالی تجارت خارجی آذربایجان را در هفت ماه اول سال به خود اختصاص داده است. برای مقایسه، گردش مالی تجارت بین دو کشور در سال 2025 به 4.874 میلیارد دلار رسید که افزایشی 30.2 درصدی را نشان میدهد. در سال گذشته تجارت با چین 9.86 درصد از گردش مالی تجارت خارجی آذربایجان را تشکیل داد و چین را در رتبه چهارم بزرگترین شرکای تجاری این کشور قرار داد. در سال 2026، چین با پیشی گرفتن از روسیه به رتبه سوم صعود کرد.
شرکای اصلی تجارت خارجی آذربایجان در سال جاری ایتالیا، انگلستان، ترکیه، چین و روسیه هستند که در مجموع سهم قابل توجهی از صادرات و واردات این کشور را تشکیل میدهند. کل گردش مالی تجارت خارجی آذربایجان در هفت ماه اول سال 2026 بیش از 29.2 میلیارد دلار بوده است.
ایتالیا به طور سنتی جایگاه پیشرو خود را در صادرات آذربایجان حفظ کرده است، که عمدتاً به دلیل خرید نفت خام و سایر منابع انرژی است. ترکیه یک شریک استراتژیک و اقتصادی کلیدی است که تجارت دوجانبه قابل توجهی شامل محصولات پتروشیمی، مواد غذایی و طیف وسیعی از کالاهای دیگر را در بر میگیرد. چین که به جمع سه کشور برتر وارد شده است، یکی از بزرگترین منابع واردات آذربایجان است که ماشین آلات، تجهیزات، محصولات پیشرفته، وسایل نقلیه و کالاهای مصرفی این کشور را تأمین میکند. روسیه جایگاه قبلی خود را در سال 2026 از دست داد. با این وجود، علیرغم کاهش قابل توجه تجارت دوجانبه در سال جاری، همچنان یک شریک تجاری مهم به ویژه برای واردات و صادرات زمینی است.
بنابر اعلام دولت روسیه، گردش مالی تجارت بین آذربایجان و روسیه در نیمه اول سال ۲۰۲۶ به ۱.۷۲۸ میلیارد دلار رسید که ۳۱.۴ درصد کمتر از مدت مشابه سال گذشته است. کلا تجارت با روسیه حدود ۷ درصد از کل گردش مالی تجارت خارجی آذربایجان را تشکیل میدهد.در ژانویه تا ژوئن ۲۰۲۵ / فروردین تا تیر 1404، گردش مالی تجارت بین دو کشور ۲.۵۲ میلیارد دلار بود.
به گفته کمیته گمرک دولتی اذربایجان، صادرات آذربایجان به روسیه در نیمه اول سال ۲۰۲۶ به ۶۰۸.۵۵۷ میلیون دلار رسید که حدود ۳ درصد افزایش یافته است. واردات از روسیه در مجموع ۱.۱۱۹ میلیارد دلار بود، در مقایسه با ۱.۹۳ میلیارد دلار در سال قبل، که حدود ۴۲ درصد کاهش را نشان میدهد. از پایان ژانویه تا ژوئن، روسیه در بین شرکای تجاری آذربایجان پس از ایتالیا، انگلیس، ترکیه و چین، در رتبه پنجم قرار گرفت.
به گفته کارشناسان روسی، این کاهش به تحریمهای علیه لوک اویل مرتبط است. بیشتر صادرات هیدروکربن روسیه به آذربایجان شامل نفت لوک اویل بود. در سال 2025 همراه با عرضه سایر شرکتهای روسی، این میزان به 1.52 میلیون تن به ارزش 698.75 میلیون دلار رسید. با این حال در ژانویه تا مه 2026، آذربایجان تنها 64.63 تن از روسیه خریداری کرد.
این در حالی است که تجارت آذربایجان با چین به طور پیوسته در حال رشد است، در حالی که روند کاملاً متفاوتی در تجارت خارجی آذربایجان به طور کلی وجود دارد. در نیمه اول سال، گردش مالی تجارت خارجی این کشور تنها 1.1 درصد افزایش یافت و به 24.661 میلیارد دلار رسید. صادرات ۲۶.۷ درصد افزایش یافت، در حالی که واردات ۲۷.۶ درصد کاهش یافت.
به گفته اقتصاددانان آذربایجانی چین نه تنها به یک تأمینکننده، بلکه به یک شریک اقتصادی سیستماتیک تبدیل میشود. با این حال، رشد فعلی گردش مالی تجاری نمیتواند صرفاً به عنوان افزایش صادرات آذربایجان تفسیر شود. در حال حاضر این امر در درجه اول نشان دهنده حضور رو به رشد کالاهای چینی در بازار آذربایجان است.
البته یک جنبه مثبت در این روند وجود دارد: صادرات چین نه تنها به کالاهای مصرفی، بلکه به ماشینآلات، تجهیزات، لوازم الکترونیکی، وسایل نقلیه و فناوری نیز مرتبط است. طبق دادههای سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۵، بزرگترین دستههای واردات چین به آذربایجان، وسایل نقلیه و سایر تجهیزات حمل و نقل، تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی، ماشینآلات و تجهیزات صنعتی بودند. وسایل نقلیه به تنهایی ۱.۴۶ میلیارد دلار، لوازم الکترونیکی ۹۶۱ میلیون دلار و ماشینآلات و تجهیزات ۶۷۱ میلیون دلار را به خود اختصاص دادهاند.
پاسخ به این سوال که چرا تجارت با چین در حال رشد است، دشوار نیست. دلیل اول، تقویت ساختار روابط دوجانبه پس از رشد بیسابقه در سال ۲۰۲۵ است. این افزایش، پایه محکمی برای گسترش بیشتر تجارت ایجاد کرد. عامل کلیدی تقویت روابط تجاری بین دو کشور، استفاده از کریدور میانی است. برای چین، آذربایجان نه تنها به عنوان بازاری با حدود ۱۰ میلیون نفر مورد توجه است بلکه موقعیت ژئوپلیتیکی خوبی دارد؛ آذربایجان به عنوان پلی بین منطقه آسیای مرکزی، قفقاز جنوبی و ترکیه عمل میکند و این موقعیت برای چین از اهمیت ویژهای برخوردار است.
کریدور میانی یک مسیر حمل و نقل و لجستیک است که به مرور زمان اهمیت پیدا میکند و چین را از طریق آسیای مرکزی، دریای خزر، قفقاز جنوبی و ترکیه به اروپا متصل میکند. این امر به توضیح رشد تجارت و گسترش موازی همکاریهای حمل و نقل و لجستیک کمک میکند. برای پکن، این مسیر به ویژه مهم است زیرا به دنبال تنوع بخشیدن به مسیرهای تجاری خود به اروپا است.
عامل مهم دیگر، تغییر تدریجی سرمایهگذاری چین از تجارت به سمت پروژههای تولید محور است. شرکتهای چینی در حال حاضر در انرژیهای تجدیدپذیر، تولید خودرو، فناوری اطلاعات و ارتباطات و مصالح ساختمانی مشارکت دارند.
در سه ماهه اول سال ۲۰۲۶، صادرات آذربایجان به چین ۲۵.۲ درصد افزایش یافت، در حالی که واردات از چین ۶.۹ درصد افزایش یافت. پتانسیل قابل توجهی برای گسترش صادرات محصولات کشاورزی و صنایع کشاورزی، مواد غذایی، مواد شیمیایی و پتروشیمی، فلزات و سایر کالاها وجود دارد. بنابراین، به نظر میرسد که یک تحول کیفی در روابط اقتصادی آذربایجان و چین در حال انجام است. چین به تدریج از نقش یک تأمینکننده به سمت نقش یک سرمایهگذار و شریک فناوری برای آذربایجان در حال حرکت است. برای آذربایجان، چین به عنوان یک بازار، یک سرمایهگذار و یک شریک کلیدی در امتداد کریدور میانی مهم است. ترکیب این سه عامل، رشد تجارت دوجانبه را بسیار مهمتر از آن چیزی میکند که در نگاه اول به نظر میرسد.
