خزر، میدان جدید تقابل آمریکا برای کنترل کریدورهای انرژی
سفر سناتور استیو داینز به کشورهای ساحلی خزر در ژوئیه ۲۰۲۶، نقطه عطفی در دیپلماسی واشنگتن برای بازتعریف ژئوپلیتیک اوراسیا محسوب میشود. این مأموریت فراتر از دیدارهای تشریفاتی، پیونددهنده پروژههای کلان زیرساختی در چارچوب طرح تریپ است که با هدف کاهش نفوذ ایران و روسیه و ایجاد یک شبکه ترانزیتی جایگزین برای اتصال آسیای مرکزی به بازارهای غربی و تثبیت هژمونی اقتصادی ایالات متحده در این منطقه استراتژیک طراحی شده است.
میثم فتاحیان – پژوهشگر مطالعات کریدورها
اندیشکده زاویه: سفر فشرده سناتور استیو داینز، رئیس زیرکمیته اروپا و همکاریهای امنیتی منطقهای سنای آمریکا، به جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان در روزهای ۷ تا ۹ ژوئیه ۲۰۲۶، بیشک یکی از مهمترین تحرکات دیپلماتیک واشنگتن در منطقه خزر طی سالهای اخیر محسوب میشود. این سفر که با دیدارهای سطح بالا با روسای جمهور سه کشور و مقامات ارشد اقتصادی و سیاست خارجی همراه بود، صرفاً یک رخداد تشریفاتی نبود، بلکه حلقهای از یک استراتژی منسجم و بلندمدت برای بازتعریف ژئوپلیتیک منطقه خزر و حذف تدریجی ایران و روسیه از معادلات ترانزیتی و انرژی اوراسیا به شمار میرود. آنچه این مأموریت دیپلماتیک را از بسیاری سفرهای مشابه متمایز میسازد، هماهنگی کامل آن با چارچوبهای نهادی تازهتأسیس و پروژههای کلان زیرساختی است که در ماههای اخیر میان واشنگتن و کشورهای ساحلی خزر منعقد شده است.
پازل کریدورمحور؛ از سخنرانی تا اجرا
زمینههای این سفر را باید در سخنرانی ۱۱ ژوئن داینز در «مجمع ترانس خزر» اندیشکده سیاست خزر جستوجو کرد. او در آن سخنرانی، با اشاره به کتاب «صفحه شطرنج بزرگ» زبیگنیف برژینسکی که آسیای مرکزی را «بطری شراب» و قفقاز را «چوبپنبه» آن توصیف کرده بود، بر ضرورت سرمایهگذاری گسترده آمریکا در حوزههای مواد معدنی حیاتی، انرژی، مخابرات و زیرساختهای فیزیکی و دیجیتال این منطقه تأکید کرد. داینز که در سال ۲۰۲۴ به عنوان نخستین سناتور آمریکایی در بیش از یک دهه، به تمام پنج کشور آسیای مرکزی سفر کرده بود، از «شکاف عمیق در رویکرد سنتی واشنگتن» نسبت به این منطقه سخن گفت و خواستار اجرای طرح «تریپ» (TRIPP)، احداث خط لوله رابط گازی خزر و ایجاد مسیر پیوسته از آسیای مرکزی به بازارهای غربی شد. آنچه در آن سخنرانی به عنوان یک چشمانداز راهبردی ترسیم شد، اکنون در قالب سفر فشرده ژوئیه به مرحله اجرا درآمده است. توالی سفر به باکو، آستانه و عشقآباد، نشاندهنده یک الگوی منطقهای هماهنگ است که اهمیت آن فراتر از هر بیانیه دوجانبه منفرد است.
باکو؛ لنگرگاه راهبردی غرب در کریدور میانی
جمهوری آذربایجان قویترین پایه نهادی و عملیاتی برای منطق کریدوری واشنگتن را فراهم میکند. منشور مشارکت استراتژیک آمریکا و جمهوری آذربایجان که در فوریه ۲۰۲۶ به امضا رسید، کریدور میانی را در کنار انرژی، تجارت، ترانزیت، اتصال دیجیتال و انتقال مواد معدنی حیاتی قرار داده و باکو را به عنوان قطب انرژی، حملونقل، تجارت و لجستیک منطقه خزر معرفی میکند. در این منشور، طرح «تریپ» (TRIPP) به عنوان یک پروژه چندوجهی برای اتصال بخش اصلی جمهوری آذربایجان به جمهوری خودمختار نخجوان و گشودن پتانسیل منطقه در تجارت و ترانزیت بینالمللی معرفی شده است. الهام علیاف، رئیسجمهور آذربایجان، در این باره صراحتاً اعلام کرده که نامگذاری این کریدور به نام رئیسجمهور آمریکا، نشاندهنده عزم جدی واشنگتن برای اجرای آن است. زیرساختهای فیزیکی موجود نیز پشتوانه این نقش است؛ بندر آلات در جنوب باکو در سال ۲۰۲۴ بالغ بر ۷.۶ میلیون تن بار جابهجا کرده و برنامههای توسعهای برای افزایش ظرفیت آن به ۲۵ میلیون تن در جریان است.
قزاقستان؛ موتور محرکه کریدور در شرق خزر
آستانه نشان داده که چگونه چارچوب منطقهای ترسیمشده در باکو، با بزرگترین اقتصاد آسیای مرکزی، منبع اصلی تأمین بار کریدور میانی و پایگاه در حال گسترش مواد معدنی حیاتی متصل میشود. توکایف و داینز درباره گسترش تجارت و سرمایهگذاری، اجرای توافقنامههای دوجانبه قبلی و تعمیق مشارکت استراتژیک گفتگو کردند. قزاقستان صرفاً یک حلقه در این مسیر نیست، بلکه شکلدهنده اصلی هرگونه استراتژی تجاری پایدار در ترانس خزر محسوب میشود. مقامات قزاقستان از جابهجایی ۴.۵ میلیون تن بار در کریدور میانی طی سال ۲۰۲۴ گزارش دادهاند و برنامههای دولتی در پی آن است تا ظرفیت جابهجایی کانتینر را تا سال ۲۰۲۹ به طور چشمگیری افزایش داده و زمان مسیر را از ۱۸ روز به ۱۰ روز کاهش دهد. بسته جداگانهای از توافقات آمریکا و قزاقستان شامل سرمایهگذاری ۱.۱ میلیارد دلاری در پروژه تنگستن با اولویت دسترسی آمریکا به محصولات آن بود که به کفه شرقی کریدور میانی، وزنه تجاری سنگینی میبخشد.
ترکمنستان؛ تغییر مسیر انرژی در سایه تحرکات آمریکا
در عشقآباد نیز همین مضامین در قالب رابطهای دوجانبه که ساختار نهادی آن کمتر رسمی شده، نمایان شد. داینز با رئیسجمهور سردار بردیمحمداف، وزیر خارجه رشید مردوف و رهبر ملی قربانقلی بردیمحمداف دیدار کرد. گزارشهای رسمی به موضوعات تجارت، انرژی، فناوری پیشرفته و شورای تجاری ترکمنستان-آمریکا با حضور شرکتهایی نظیر بوئینگ و جاندیر اشاره داشتند. با این حال، به گزارش رسانههای منطقهای، محور اصلی این دیدارها موضوع بسیار راهبردیتری بود: احیای پروژه خط لوله فراخزر برای انتقال گاز ترکمنستان به آذربایجان و سپس به اروپا، بدون عبور از خاک روسیه. اداره اطلاعات انرژی آمریکا ذخایر اثباتشده ترکمنستان را بیش از ۱۱ تریلیون متر مکعب تخمین میزند و چین را مقصد اصلی صادرات خط لوله آن معرفی میکند. عشقآباد که مدتها در تعمیق همکاریهای انرژی با غرب تردید داشت، اکنون به نظر میرسد آمادگی بیشتری برای پیوستن به پروژههای بزرگ اوراسیایی از جمله «کریدور میانی» پیدا کرده است. با این حال، هنوز هیچ پروژه بیندولتی یا ساختار مالی مشخصی برای خط لوله رابط خزر به تصویب نرسیده است.
معادله خزر؛ میدان تقابل کریدورهای رقیب
تحرکات جدید آمریکا در خزر را نمیتوان بدون توجه به واقعیت همزمان تقویت محور روسیه-ایران در این دریاچه تحلیل کرد. در شرایطی که واشنگتن به دنبال گشودن کریدورهای جدید برای دور زدن ایران و روسیه است، مسکو و تهران نیز با جدیت تمام در حال تبدیل دریای خزر به یک «شریان تدارکاتی استراتژیک بسته» هستند. بر اساس گزارشهای معتبر، روسیه و ایران از مسیر خزر به تبادل پهپاد، قطعات نظامی، تجهیزات پیشرفته دفاعی و کالاهای استراتژیک میپردازند و این مسیر را به عنوان یک «خط لوله تدارکاتی جایگزین» در برابر تحریمها و محاصره دریایی آمریکا توسعه دادهاند. در واقع، خزر امروز به عرصه رویارویی دو منطق ژئوپلیتیک متضاد تبدیل شده است: از یک سو، کریدور میانی و طرح «تریپ» به عنوان پروژههای غربمحور برای اتصال آسیای مرکزی به اروپا و حذف ایران و روسیه؛ از سوی دیگر، کریدور شمال-جنوب که روسیه، ایران و هند را از طریق خزر به هم متصل میکند و در رقابتی فزاینده با طرحهای آمریکایی قرار دارد. جنگ اوکراین نیز به طور قابلتوجهی مسیرهای ترانزیتی عبوری از روسیه را تضعیف کرده و قزاقستان را به جستوجوی مسیرهای صادراتی جدید سوق داده است. این بستر، فرصتی تاریخی برای آمریکا فراهم آورده تا با بهرهگیری از فشارهای ژئوپلیتیک، کریدورهای جایگزین را با شتاب بیشتری پیش ببرد.
چالشها و چشمانداز
با وجود شتاب قابلتوجهی که تور آسیایی داینز به استراتژی نوظهور آمریکا بخشید، هنوز هیچ چارچوب سهجانبه واحدی برای هماهنگی این سه کشور وجود ندارد و روابط صرفاً از طریق منشورهای دوجانبه، توافقات تجاری و سفرهای دیپلماتیک پیش میرود. معماری نهادی و مالی این پروژهها هنوز ناقص است، هرچند جهتگیری کلی به طور فزایندهای روشن شده است. این رویکرد بیشتر به عنوان تنوعبخشی به گزینههای ژئواکونومیک سه کشور درک میشود تا تلاشی فوری برای قطع ارتباط کامل آنها با روسیه یا چین. با این حال، ارزش استراتژیک کریدور میانی نه در تغییر فوری صفبندیهای منطقهای، بلکه در گسترش تدریجی خودمختاری تجاری و استراتژیک این کشورها در برابر رقبا نهفته است. آنچه مسلم است، خزر امروز به یکی از حساسترین صحنههای رقابت ژئوپلیتیکی قرن بیستویکم تبدیل شده و هرگونه تغییر در موازنه آن، پیامدهای عمیقی برای امنیت انرژی، مسیرهای ترانزیت و معادلات قدرت در اوراسیا به همراه خواهد داشت.
