از چالش حجاب تا بازی اسرائیل؛ پشت‌پرده سرمای دیپلماتیک میان باکو و آنکارا
تنش‌های اخیر میان آنکارا و باکو بر سر محدودیت حجاب و رویکردهای متفاوت در قبال اسرائیل، پرده از شکاف‌های پنهان در روابط راهبردی دو کشور برداشته است. آیا سفر اخیر هاکان فیدان به باکو توانست یخ دیپلماسی ترکیه و آذربایجان را آب کند یا این سردی سرآغاز بازتعریف معادلات قفقاز است؟
اندیشکده زاویه: هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، شامگاه ۱۴ اکتبر (۲۳ مهر) برای شرکت در هفتمین اجلاس کنفرانس تعامل و اقدامات اعتمادسازی در آسیا (سیکا) وارد باکو شد. این سفر در بحبوحه وخامت روابط دو کشور در هفته‌های اخیر صورت گرفت و موجب شد تا تمامی جزئیات این بازدید زیر ذره‌بین دقیق رسانه‌ها و افکار عمومی قرار گیرد.
در بدو ورود به فرودگاه بین‌المللی حیدر علی‌اف، فرید گایبوف، وزیر جوانان و ورزش آذربایجان، از فیدان استقبال کرد. تصمیم باکو برای اعزام وزیر ورزش جهت استقبال از وزیر امور خارجه ترکیه، واکنش‌های متفاوتی را در شبکه‌های اجتماعی آذربایجان و ترکیه به همراه داشت. روز ۱۵ اکتبر (۲۴ مهر)، فیدان با الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان، دیدار کرد. ساعاتی بعد در همان روز و در جریان برگزاری اجلاس، فیدان به همراه نمایندگان چند هیئت دیگر، به محض آغاز سخنرانی اسحاق هرتزوگ، رئیس‌جمهور اسرائیل، سالن اجلاس را به نشانه اعتراض ترک کرد.
فیدان پس از دیدار با علی‌اف اعلام کرد که روابط دو کشور همچنان مستحکم و ناگسستنی است. با این حال، در لابه‌لای سخنان خود اذعان کرد که اختلاف‌نظرهایی میان باکو و آنکارا وجود دارد.
یکی از عوامل کلیدی در تیرگی اخیر روابط، اعمال ممنوعیت عملی حجاب در مدارس آذربایجان بوده که در کنار سایر عوامل، پرسش بنیادینی را پیش کشیده است: در روابط باکو و آنکارا واقعاً چه می‌گذرد و این سردی تا چه اندازه جدی است؟
بیشتر بخوانید: آیا ممنوعیت حجاب در مدارس آذربایجان، باعث گسست روابط باکو – آنکارا خواهد شد؟!
هاکان فیدان در گفتگو با خبرنگاران در باکو با اشاره به اینکه روابط دوجانبه از آزمون جنگ‌ها و بحران‌های گوناگون سربلند بیرون آمده است، تأکید کرد که رهبران دو کشور پیوند دوستی و برادری ناگسستنی دارند و افزود رجب طیب اردوغان پیش از این سفر دستورات ویژه‌ای به او ابلاغ کرده است.
با این حال، وزیر امور خارجه ترکیه پذیرفت که دو کشور در برخی مسائل دارای رویکردهای متفاوتی هستند و هشدار داد که هیچ‌یک از طرفین نباید اجازه دهند این موارد به روابط راهبردی لطمه بزند.
وی همچنین از هر دو طرف خواست که اختلافات موجود را به دستمایه تبلیغاتی در شبکه‌های اجتماعی تبدیل نکنند. فیدان تصریح کرد گفت‌وگوهای او با علی‌اف بر پایه همین رویکرد بوده و طرف ترک دیدگاه‌ها و ارزیابی‌های رئیس‌جمهور آذربایجان را شنیده است.
اگرچه فیدان به‌طور صریح به موضوع حجاب، روابط با اسرائیل یا سخنرانی تند ۲ اکتبر (۱۰ مهر) علی‌اف اشاره نکرد، اما کاربرد واژگانی چون «مشکلات ما»، «اختلاف در رویکرد» و «سوءاستفاده از اختلافات» نشان داد آنکارا واقعیت تنش‌ها را پذیرفته است، هرچند ترجیح می‌دهد آن‌ها را در کانال محرمانه دیپلماتیک حل کند.
در این میان، بازتاب تصویری این سفر توجه فراوانی جلب کرد. برخی کاربران با تحلیل زبان بدن فیدان در فرودگاه و دیدار با علی‌اف، آرامش ظاهری او را زیر ذره‌بین بردند. اما شاخص‌ترین رخداد، خروج اعتراضی فیدان در زمان سخنرانی رئیس‌جمهور اسرائیل بود، آن هم در شرایطی که یک ماه پیش، تصمیم هیئت آذربایجانی مبنی بر ماندن در سالن مجمع عمومی سازمان ملل هنگام سخنرانی بنیامین نتانیاهو، خشم گسترده‌ای در محافل سیاسی و مردمی ترکیه برانگیخته بود.
چه عواملی تنش‌ها را تشدید کرد؟
سلسله رویدادهای سه‌هفته گذشته روند تنش میان دو پایتخت را به اوج رساند:
- ۲۳ سپتامبر (۱ مهر): اردوغان در سخنرانی مجمع عمومی سازمان ملل، ممنوعیت حجاب در مدارس «برخی کشورها» را مصداق نقض حقوق زنان خواند. هم‌زمان، نماینده آذربایجان در سالن ماند و به سخنرانی نتانیاهو که در آن اردوغان هدف حمله لفظی قرار گرفته بود، گوش داد.
- ۲ اکتبر (۱۰ مهر): الهام علی‌اف در کنگره حزب حاکم «آذربایجان نوین» (YAP)، بدون نام بردن از طرفی خاص هشدار داد که «هر کسی باید حد و جایگاه خود را بداند» و کسی حق دخالت در سبک زندگی مردم آذربایجان را ندارد. او با طعنه تأکید کرد که باکو پیروزی‌های نظامی‌اش را بدون اتکا به کمک خارجی و با تسلیحاتی خریده‌شده از منابع مالی خود به دست آورده است.
- ۹ تا ۱۲ اکتبر (۱۸ تا ۲۱ مهر): تشدید بازرسی‌ها در مدارس آذربایجان جهت جلوگیری از ورود معلمان و دانش‌آموزان محجبه آغاز شد که به اعتراضات خیابانی و بازداشت ۳۷ تن انجامید.
- ۱۲ اکتبر (۲۱ مهر): اوکتای سارال، مشاور ارشد اردوغان، به همراه لیلا شاهین اوستا، نایب‌رئیس فراکسیون پارلمانی حزب عدالت و توسعه (AKP)، به تندی به اقدام باکو اعتراض کرده و خواستار اصلاح فوری این تصمیم شدند.
- ۱۳ اکتبر (۲۲ مهر): سرویس مطبوعاتی حزب حاکم آذربایجان (YAP) در بیانیه‌ای کم‌سابقه، با نام بردن از چهره‌های حزب حاکم ترکیه نظیر سارال، سیاست‌های آنان را «مخرب» توصیف کرده و نسبت به «بلندپروازی‌های سلطه‌جویانه» هشدار داد.
- ۱۴ و ۱۵ اکتبر (۲۳ و ۲۴ مهر): سفر فیدان به باکو و دیدار با علی‌اف جهت مدیریت بحران انجام شد که با واکنش محتاطانه عمر چلیک، سخنگوی حزب عدالت و توسعه همراه بود که روابط سران دو کشور را برادرانه توصیف کرد.
ریشه‌های اختلاف: اسرائیل، روسیه و ردای برادر بزرگ‌تر
کارشناسان بر این باورند که مسئله حجاب صرفاً جرقه‌ای بر بستری از اختلافات ژئوپلیتیکی عمیق‌تر است که در ادامه به آن‌ها پرداخته می‌شود:
۱. چالش انتخاب میان ترکیه و اسرائیل
آراز علی‌اف، از بنیان‌گذاران «پلتفرم جمهوری سوم»، تنش‌های کنونی را برآمده از مختصات سیاست خارجی باکو می‌داند. از نگاه او، باکو خود را بازیگری وزن‌دار می‌پندارد اما برخلاف قدرت‌های بزرگ، ظرفیت تداوم دوستی هم‌زمان با دو قطب متضاد را ندارد. وی گفت: «طی یک دهه پیش رو، ترکیه و اسرائیل دو رقیب اصلی در خاورمیانه خواهند بود، در حالی که آذربایجان شریک راهبردی هر دو است. هنگام سخنرانی نتانیاهو هیئت ترک سالن را ترک می‌کند، اما آذربایجان به دلیل عمق سرمایه‌گذاری‌ها و حمایت‌های تل‌آویو، حتی در صورت تمایل نیز نمی‌تواند چنین کند که طبیعتاً نارضایتی عمیق آنکارا را در پی دارد.»
وی با یادآوری حمایت باکو از پاکستان در برابر هند – که به مانع‌تراشی دهلی‌نو در مسیر الحاق آذربایجان به سازمان همکاری شانگهای و رکود در تجارت ۲ میلیارد دلاری دو کشور منجر شد – نسبت به پیامدهای این سیاست هشدار داد. علاوه بر این، او نزدیکی اخیر باکو به مسکو از ماه اوت (مرداد)، از جمله حل پرونده سقوط هواپیمای آزال، و همچنین هراس باکو از تغییر موازنه در واشنگتن پس از انتخابات میان‌دوره‌ای را از عواملی برشمرد که آذربایجان را به ایجاد فاصله تاکتیکی از آنکارا سوق داده است.
۲. بازتعریف روابط و امتناع از پذیرش هژمونی آنکارا
عمر فاروق گرگرلی‌اوغلو، نماینده پارلمان ترکیه از حزب دم (DEM)، سخنرانی ۲ اکتبر (۱۰ مهر) علی‌اف را پیام صریح رد ادعای قیمومیت و نقش «برادر بزرگ‌تر» از سوی ترکیه قلمداد کرد. وی گفت: «ترکیه همواره خود را برادر بزرگ کشورهای ترک‌زبان پنداشته است، اما پیام علی‌اف صریح بود؛ من به شما وابسته نیستم و رابطه ما بر پایه رابطه برادر بزرگ‌تر و کوچک‌تر استوار نیست.»
گرگرلی‌اوغلو با انتقاد از مواضع دوگانه اردوغان افزود: «اردوغان در تریبون‌ها علیه اسرائیل تندی می‌کند اما چشم خود را بر جریان مداوم نفت صادراتی از خط لوله باکو-تفلیس-جیحان به بنادر اسرائیل بسته است. برای علی‌اف، بقای قدرت بر اصل شعاری “یک ملت، دو دولت” اولویت دارد و در صورت تشدید منازعه میان آنکارا و تل‌آویو، باکو بدون تردید جانب اسرائیل را که آن را طناب نجات خود می‌داند خواهد گرفت.»
۳. انباشت گلایه‌ها در افکار عمومی ترکیه
جاوید آقا، تحلیل‌گر سیاسی، دامنه این نارضایتی را فراتر از طبقه حاکم و در متن جامعه ترکیه می‌داند. به گفته او، بازرگانان ترکیه سال‌هاست از موانع بوروکراتیک، مطالبات غیررسمی عوارض و معطلی تعمدی کامیون‌ها در مبادی مرزی آذربایجان شاکی بوده‌اند که پیش‌تر به خواست محافل نزدیک به اردوغان مهار می‌شد، اما اکنون با ماجرای مدارس، در فضای مجازی ترکیه فوران کرده است.
نمادین بودن بحران حجاب در ترکیه
موضوع ممنوعیت حجاب برای پایگاه اجتماعی حزب حاکم ترکیه حساسیت حیثیتی دارد. گرگرلی‌اوغلو یادآور می‌شود مناقشه روسری در دهه‌های ۱۹۸۰ تا ۲۰۱۰ ترومای تاریخی جامعه محافظه‌کار ترکیه بوده و تصاویر برخورد با دختران محجبه در مدارس باکو این زخم را زنده کرده است.
جاوید آقا نیز خاطرنشان می‌کند حمله رسانه‌های باکو به لیلا شاهین اوستا از نظر روانی واکنش منفی زیادی داشت، چراکه او نماد تاریخی مبارزه با ممنوعیت حجاب در دانشگاه‌های ترکیه در دهه ۱۹۹۰ و شاکی پرونده معروف دادگاه حقوق بشر اروپا بوده و اکنون جزو کارگزاران ارشد ترکیه است.
واکنش اداره مسلمانان قفقاز
الله‌شکور پاشازاده، رئیس اداره مسلمانان قفقاز، در موضع‌گیری پیرامون این بحران در شبکه «رئال تی‌وی» تأیید کرد که مقامات پیش از وضع این تدابیر با نهاد دینی مشورت نکرده‌اند. وی گفت: «عمیقاً متأسفم که می‌توانستیم پیش از اعلام، مشورت‌هایی داشته باشیم اما چنین نشد.»
با این حال، پاشازاده با حمایت از اصل حاکمیت سکولار و تفکیک دین از سازوکار مدارس دولتی، این دخالت‌ها را توطئه نیروهای خارجی برای بی‌ثبات‌سازی قلمداد کرد. آراز علی‌اف این سخنان پاشازاده را گواهی بر اتخاذ شتاب‌زده و نسنجیده این تصمیم از سوی دولت باکو دانست.
چشم‌انداز
به باور کارشناسان، گسست راهبردی میان ترکیه و آذربایجان ناممکن است، اما روابط دوجانبه تا مدتی در فضایی سرد باقی خواهد ماند. آراز علی‌اف تأکید دارد وابستگی‌های دفاعی و امنیتی متقابل، به‌ویژه اتکای باکو به چتر حمایتی آنکارا، بزرگ‌تر از آن است که پیوندها فروبپاشد. او بر این باور است که تنش‌ها در سطح کلامی مهار خواهد شد و اجلاس آتی سران کشورهای ترک نیز می‌تواند شاخصی برای بازسازی روابط باشد.
گرگرلی‌اوغلو و جاوید آقا بر این نکته تأکید دارند که محاسبات مالی ترانزیت انرژی، منافع ژئوپلیتیک مشترک در قفقاز و ملاحظات سبد رأی محافظه‌کاران برای اردوغان ایجاب می‌کند که اختلافات به جای جنجال عمومی، در اتاق‌های دربسته مدیریت شوند؛ هرچند تاکنون نشانه‌ای از عقب‌نشینی باکو در دو پرونده حساس روابط با اسرائیل و سیاست‌های مذهبی داخلی مشاهده نمی‌شود.
منبع: جام‌نیوز
