تغییر موازنه دارایی‌های باکو؛ کوچ از اوراق قرضه به طلا و فناوری
صندوق دولتی نفت جمهوری آذربایجان در چرخشی معنادار، سبد دارایی‌های خود را از وابستگی سنتی به اوراق قرضه به سمت طلا و سهام غول‌های فناوری جهانی تغییر داده است. با افزایش بی‌سابقه درآمدهای ارزی ناشی از قیمت‌های جهانی انرژی، باکو اکنون با تکیه بر ۲۰۰ تن ذخایر طلا و سرمایه‌گذاری سنگین در شرکت‌های تراز اول دنیا، در حال بازتعریف قدرت مالی خود در بازارهای بین‌المللی و تضمین ثبات بلندمدت اقتصادی است.
اندیشکده زاویه – گزارش اختصاصی: صندوق دولتی نفت جمهوری آذربایجان (SOFAZ) به عنوان یکی از پایه‌های اصلی توسعه اقتصادی پایدار این کشور، وظیفه تجمیع درآمدهای حاصل از صادرات نفت و گاز و هدایت آن به سمت سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت، انضباط مالی و تنوع‌بخشی به منابع درآمدی را بر عهده دارد، راهبردی که با هدف تبدیل درآمدهای هیدروکربنی به نفوذ اقتصادی پایدار و ثبات مالی در سطح بین‌المللی دنبال می‌شود.
برای نمونه، صندوق دولتی نفت جمهوری آذربایجان مبلغ ۵۰ میلیون پوند در فرودگاه گاتویک لندن به عنوان یکی از بزرگ‌ترین و پرترددترین فرودگاه‌های قاره اروپا سرمایه‌گذاری کرده است. بر اساس بیانیه رسمی منتشرشده، این اقدام در قالب همکاری مشترک با شرکت مدیریت سرمایه‌گذاری «همکاران زیرساخت جهانی» (GIP)، وابسته به گروه آمریکایی بلک‌راک اجرایی شده است. این طرح از جمله سرمایه‌گذاری‌های مهم زیرساختی صندوق در بازار اروپا به شمار می‌رود و بیانگر حضور بلندمدت این نهاد در پروژه‌های زیربنایی بین‌المللی و تمرکز بر توسعه پایدار است. اما این سرمایه‌گذاری اخیرا دچار تحول راهبردی شده که در ادامه به آن اشاره می‌شود.
بحران انرژی ناشی از تحولات نظامی در منطقه خاورمیانه، اقتصاد جهانی را تحت تأثیر قرار داده و روند رشد بسیاری از کشورها را با کندی مواجه کرده است. با این حال، جمهوری آذربایجان به عنوان صادرکننده نفت و گاز طبیعی، از افزایش بهای انرژی منتفع شده و شاخص‌های تجارت خارجی این کشور در ماه‌های پس از آن با تقویت مستمر همراه بوده است.
بر این اساس، ذخایر ارزی راهبردی این کشور روندی صعودی را طی کرده و تا اول اوت ۲۰۲۶ با رشد ۱۲.۲ درصدی به ۸۶.۸۱۵ میلیارد دلار رسیده است. نزدیک به پنج ششم از مجموع این ذخایر در اختیار صندوق دولتی نفت جمهوری آذربایجان (SOFAZ) قرار دارد. دارایی‌های این نهاد تا پایان نیمه نخست سال جاری میلادی به ۷۲.۶ میلیارد دلار بالغ شد.
در این بازه شش‌ماهه، درآمدهای مستقیم حاصل از فروش هیدروکربن‌ها، حقوق ترانزیت، پاداش‌ها و پرداخت‌های مربوط به اراضی تحت قراردادهای بین‌المللی ۴.۹ میلیارد منات معادل ۲.۸۸ میلیارد دلار درآمد برای صندوق به همراه داشته و فعالیت‌های مدیریت دارایی و سرمایه‌گذاری نیز ۳.۶ میلیارد منات معادل ۲.۱۱ میلیارد دلار سود مالی ایجاد کرده است.
اقتصاد بین‌الملل در دوره اخیر متأثر از جنگ‌های تعرفه‌ای، اختلال در زنجیره‌های تأمین و کاهش دسترسی به مواد اولیه صنعتی بوده و هم‌زمان، تنش‌های نظامی در منطقه خلیج فارس و انسداد چندماهه تنگه هرمز، بهای نفت و گاز را بالا برده و کمبود سوخت را در بخش‌هایی از اروپا و آسیا رقم زده است. در این چارچوب، بودجه دولتی جمهوری آذربایجان همچنان با مازاد روبه‌رو بوده و تراز پرداخت‌های آن در وضعیتی باثبات ارزیابی می‌شود. اخیرا بهای هر بشکه نفت سبک جمهوری آذربایجان (تحویل سی‌آی‌اف در بندر آگوستای ایتالیا) با افزایش ۲.۹۶ درصدی به ۱۰۵ دلار رسید، در حالی که مبنای محاسباتی بودجه سال جاری ۶۵ دلار تعیین شده بود.
گروه بانکی هلندی آی‌ان‌جی در بررسی اقتصاد کلان منطقه همسود اعلام کرد که به ازای هر ۱۰ دلار افزایش قیمت در هر بشکه نفت، حدود ۳ میلیارد دلار صادرات سالانه معادل نزدیک به ۴ درصد از تولید ناخالص داخلی و ۱.۵ تا ۲ میلیارد دلار درآمد مازاد بودجه‌ای نصیب باکو می‌شود. طبق این گزارش، مجموع دارایی‌های حاکمیتی جمهوری آذربایجان شامل ذخایر بانک مرکزی و صندوق نفت، حدود ۱۱۵ درصد از تولید ناخالص داخلی این کشور را پوشش می‌دهد که این پشتوانه، امکان تثبیت نرخ برابری منات در سطح ۱.۷۰ در برابر هر دلار آمریکا را حتی در سناریوی فرضی کاهش نفت به زیر ۶۰ دلار فراهم می‌سازد.
صندوق دولتی نفت جمهوری آذربایجان در سال‌های گذشته بخش عمده پرتفوی اوراق قرضه و بازار پول خود را به دارایی‌های دارای رتبه اعتباری AAA و اوراق قرضه دولتی اختصاص داده بود. با این حال، در سال‌های اخیر سهم ابزارهای بازار پول و اوراق قرضه به یک سوم تقلیل یافته و استراتژی صندوق به سمت دارایی‌های دفاعی و ابزارهای پربازده تغییر کرده است. در این چارچوب، صندوق با خرید ۵۳.۴ تن طلا، حجم کل ذخایر طلای خود را به ۲۰۰ تن رسانده که هم‌اکنون بیش از یک سوم از کل سبد دارایی‌های این نهاد را تشکیل می‌دهد.
از سوی دیگر، این نهاد راهبرد ورود به سهام شرکت‌های بزرگ جهانی و املاک تجاری را در دستور کار قرار داده است. مدل سرمایه‌گذاری صندوق مبتنی بر شاخص جهانی ام‌اس‌سی‌آی (MSCI World Index) است که ۱۲۸۳ شرکت بزرگ با مجموع ارزش بازار بیش از ۷۰ تریلیون دلار در ۲۳ کشور توسعه‌یافته را پوشش می‌دهد. سهام شرکت‌های چندملیتی از جمله اپل، مایکروسافت، انویدیا، گوگل، آمازون، متا، برودکام، تسلا و شرکت داروسازی الای لیلی در سبد دارایی‌های این صندوق جای گرفته است. علاوه بر این، حجم سرمایه‌گذاری‌های صندوق در بازار سرمایه، زیرساخت‌ها، خطوط ریلی پرسرعت و پروژه‌های انرژی خورشیدی ایتالیا به بیش از ۳ میلیارد دلار رسیده است.
سهم اوراق بهادار شرکتی که در آغاز سال ۲۰۲۵ معادل ۲۲.۱ درصد از سبد سرمایه‌گذاری صندوق بود، روندی افزایشی داشته و ارزش سهام شرکت‌های متعلق به بازارهای توسعه‌یافته در پرتفوی این نهاد تا اواسط سال جاری به ۱۸ میلیارد دلار رسیده که نسبت به رقم ۱۶.۵ میلیارد دلاری پایان سال ۲۰۲۵، رشد ۹.۱ درصدی را نشان می‌دهد.
بر پایه برآوردهای صندوق بین‌المللی پول، پایداری قیمت حامل‌های انرژی و وضعیت بازارهای مالی جهانی، تداوم رشد ذخایر ارزی و بازده سرمایه‌گذاری‌های خارجی باکو را رقم خواهد زد.
