چرا ارمنستان به شریک راهبردی هند تبدیل شد؟

روابط هند و ارمنستان با عبور از پیوندهای سنتی، به شراکتی راهبردی در حوزه دفاعی و ترانزیت بین‌المللی تبدیل شده است. ایروان با خرید ۲ میلیارد دلاری تسلیحات پیشرفته هندی، سهم مسکو را کاهش داده و دهلی‌نو نیز در پاسخ به همگرایی پاکستان، ترکیه و باکو، نفوذ خود را در قفقاز جنوبی تثبیت می‌کند. پیوند طرح چهارراه صلح با کریدور شمال-جنوب از مسیر ایران و چابهار، این همگرایی ژئوپلیتیک را به نقطه کانونی موازنه قوا در اوراسیا بدل کرده است.

زهرا اخوان‌زاده – کارشناس مسائل قفقاز جنوبی

اندیشکده زاویه: در سال‌های اخیر، روابط هند و ارمنستان دستخوش تحولی قابل توجه شده است. آنچه زمانی روابطی سنتی و مبتنی بر دوستی تاریخی بود، امروز به شراکتی راهبردی و چندبُعدی تبدیل شده که ابعاد آن از همکاری‌های دفاعی و نظامی-فنی تا پروژه‌های کلان اتصال‌ترانزیتی را در بر می‌گیرد. این یادداشت به بررسی ابعاد همکاری‌های دو کشور و جایگاه ارمنستان در محاسبات راهبردی هند می‌پردازد.

همکاری دفاعی؛ ستون اصلی روابط

برجسته‌ترین وجه همکاری هند و ارمنستان در حوزه دفاعی شکل گرفته است. ارمنستان طی پنج سال گذشته قراردادهای دفاعی به ارزش نزدیک به ۲ میلیارد دلار با هند امضا کرده و به بزرگ‌ترین خریدار تسلیحات بومی هند تبدیل شده است. بر اساس برخی برآوردها، مجموع ارزش قراردادهای دفاعی دو کشور از مرز ۲ میلیارد دلار فراتر رفته و سهم هند در بازار تسلیحات ارمنستان به حدود ۴۵ درصد رسیده است.

ارمنستان نخستین خریدار بین‌المللی سامانه پیناکا(Pinaka)  راکت‌انداز چندلول بوده و سامانه‌های دیگری نظیر سامانه پدافند هوایی آکاش(Akash)  به ارزش حدود ۷۲۰ میلیون دلار، رادارهای سواتی(Swathi)  به ارزش ۴۰ میلیون دلار، توپخانه اِیتَگس(ATAGS)  به ارزش ۱۵۵ میلیون دلار و راکت‌های هدایت‌شونده نیز از هند خریداری کرده است. در ژانویه ۲۰۲۶ / دی 1404، راجنات سینگ، وزیر دفاع هند، نخستین محموله صادراتی راکت‌های هدایت‌شونده پیناکا را در ناگپور به ارمنستان ارسال کرد.

در اوت ۲۰۲۶ / مرداد 1405، راجش کومار سینگ، دبیر دفاع هند، سفری دو روزه به ایروان داشت و طی آن تفاهمنامه همکاری در زمینه تحقیق، توسعه، نوآوری و تولید مشترک در صنایع دفاعی به امضا رسید. دو طرف همچنین چارچوب همکاری مستقیم میان ستادهای کل نیروهای مسلح خود را تبادل کردند که نشان‌دهنده گذار از صرفاً تأمین تسلیحات به سطحی از همکاری عملیاتی و ستادی است. تفاهمنامه با وزارت صنایع عالی‌تکنولوژی ارمنستان به امضا رسیده و حوزه‌هایی نظیر برنامه‌های تحقیق و طراحی مشترک، حمایت از استارت‌آپ‌های دفاعی و برنامه‌های تبادل مهندسان را پوشش می‌دهد.

این تغییر جهت‌گیری راهبردی ارمنستان، بازتابی از کاهش چشمگیر وابستگی این کشور به روسیه است. ارمنستان در فوریه ۲۰۲۴ مشارکت خود در پیمان امنیتی CSTO به‌ رهبری روسیه را به حالت تعلیق درآورد و سهم روسیه در تجارت ارمنستان به حدود ۲۸ درصد کاهش یافته است.

همکاری اقتصادی و اتصال‌ترانزیتی

حجم مبادلات تجاری سالانه دو کشور با رشد فعالانه از ۴۰۰ میلیون دلار فراتر رفته است. بر اساس داده‌های می ۲۰۲۶، صادرات هند به ارمنستان با رشد ۱۵۲ درصدی نسبت به مدت مشابه سال قبل به ۲۲٫۶ میلیون دلار رسیده است. در نیمه نخست سال ۲۰۲۶، صادرات ارمنستان به هند نسبت به مدت مشابه سال قبل جهشی ۸۱٫۳ درصدی به ثبت رسانده است.

بر اساس داده‌های تاریخی، در سال ۲۰۲۱ حجم صادرات ارمنستان به هند ۱۲۶٫۷ میلیون دلار و واردات از هند ۸۹٫۴ میلیون دلار بود. در سال ۲۰۲۲، گردش مالی دو کشور به حدود ۳۵۸٫۶ میلیون دلار رسید. در سال ۲۰۲۳، صادرات ارمنستان با افت به ۳۴٫۶ میلیون دلار کاهش یافت اما واردات از هند به ۳۴۹٫۵ میلیون دلار رسید. در سال ۲۰۲۴، حجم تجارت دوجانبه به ۲۶۹٫۹ میلیون دلار کاهش یافت اما در سال ۲۰۲۵ مجدداً به ۳۱۰٫۷ میلیون دلار افزایش یافت که در آن صادرات ارمنستان از ۳۶٫۴ به ۸۵٫۲ میلیون دلار رشد کرد.

در حوزه اتصال‌ترانزیتی، همکاری سه‌جانبه هند، ایران و ارمنستان در چارچوب کریدور بین‌المللی حمل‌ونقل شمال-جنوب (INSTC)  و نقش راهبردی بندر چابهار از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. وامی به ارزش ۲۰۰ میلیون دلار برای ساخت تونلی کلیدی در مرز ارمنستان و ایران، جهت تسهیل دسترسی به بندر چابهار، در نظر گرفته شده است. نخست‌وزیر ارمنستان، نیکول پاشینیان، طرح «چهارراه صلح» را برای تبدیل ارمنستان به هاب ترانزیتی منطقه رونمایی کرده است. هند نیز از این طرح به‌عنوان مسیری برای دورزدن رقبای خود و دستیابی به بازارهای اوراسیا استقبال کرده است.

جایگاه ارمنستان در سیاست خارجی هند

ارمنستان در سیاست خارجی هند از چند منظر جایگاهی ممتاز یافته است:

نخست، ارمنستان به بزرگ‌ترین بازار صادرات تسلیحات هند تبدیل شده و نقشی کلیدی در تحقق سیاست «ساخت در هند» و گذار این کشور به صادرکننده اسلحه ایفا می‌کند. تجربه ارمنستان با سامانه‌های هندی، دریچه‌ای برای صادرات به دیگر کشورها خواهد گشود.

دوم، از منظر ژئوپلیتیک، همکاری هند با ارمنستان پاسخی استراتژیک به محور پاکستان-ترکیه-جمهوری آذربایجان محسوب می‌شود. پاکستان و ترکیه آشکارا از جمهوری آذربایجان در برابر ارمنستان حمایت می‌کنند. حضور نظامی هند در قفقاز جنوبی، توازن قوا در این منطقه راهبردی را به نفع هند تغییر می‌دهد.

سوم، ارمنستان به‌عنوان شریکی با هم‌افزایی راهبردی با هند، از اشتراک‌نظر در چندجانبه‌گرایی و خودمختاری راهبردی برخوردار است. در ۳۱ اوت ۲۰۲۶، نیکول پاشینیان و نارندرا مودی در حاشیه نشست سران سازمان همکاری شانگهایدر بیشکک دیدار کردند. رهبران دو کشور حوزه‌های فناوری اطلاعات، بهداشت و درمان، داروسازی، توسعه زیرساخت‌ها، سرمایه‌گذاری‌های مشترک و صنعت گردشگری را به عنوان بخش‌های امیدوارکننده برای همکاری معرفی کردند.

چهارم، مذاکرات هند با اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU) که ارمنستان عضو فعال آن است، به پیشرفت‌های چشمگیری دست یافته است. در ژوئن ۲۰۲۶، دومین دور مذاکرات توافق‌نامه تجارت آزاد در مسکو برگزار شد و طرفین بر سر چارچوب آزادسازی تجارت کالا به توافق رسیدند. این توافق‌نامه می‌تواند شرایط بسیار مساعدتری را هم برای ورود کالاهای هندی به بازارهای کشورهای عضو اتحادیه و هم برای صادرات محصولات ارمنی به بازار هند فراهم سازد.

نتیجه‌گیری

ارمنستان امروز در سیاست خارجی هند از جایگاهی فراتر از یک خریدار صرف تسلیحات برخوردار است. این کشور به شریکی راهبردی در قفقاز جنوبی تبدیل شده که هم به هدف صادراتی کلیدی برای صنایع دفاعی هند بدل گشته و هم بستری برای گسترش نفوذ ژئوپلیتیک هند در منطقه‌ای حساس و رقابتی فراهم آورده است. هم‌افزایی راهبردی، همکاری در کریدورهای ترانزیتی با محوریت ایران، پاسخ به محور رقبای منطقه‌ای و پیشرفت مذاکرات تجارت آزاد با اتحادیه اقتصادی اوراسیا، همگی ارمنستان را به یکی از نقاط کانونی سیاست خارجی هند در اوراسیا تبدیل کرده است. همان‌گونه که پاشینیان در دیدار با مودی تأکید کرد، «دوستی ارمنستان و هند همواره مستحکم بوده» و دو طرف بر «اهمیت اتخاذ اقدامات مشترک برای ارتقای همکاری به سطحی جدید» تأکید دارند.