ایروان در تنگنا؛ گزینههای محدود برای جایگزینی گاز روسیه
ارمنستان در شرایطی با تهدید کاهش یا توقف گاز روسیه روبهرو شده که گزینههای جایگزین آن بسیار محدود، پرهزینه و زمانبر هستند. وابستگی عمیق ایروان به واردات انرژی، همزمان با تنش در روابط با مسکو، میتواند بخش برق، گرمایش زمستانی و ثبات اقتصادی این کشور را با فشار جدی مواجه کند و دامنه آسیبپذیری آن را افزایش دهد.
توحید ورستان – پژوهشگر اقتصاد انرژی
اندیشکده زاویه: با وجود فروپاشی شوروی و برآمدن جمهوریهای مستقل، هنوز مسکو نفوذ اقتصادی و سیاسی بالایی در بسیاری از این کشورها دارد. در این میان، شدت وابستگی اقتصادی و امنیتی ارمنستان نسبت به سایر کشورها نسبتاً بالا بوده که دلیل عمده آن درگیری نظامی با جمهوری آذربایجان بر سر قرهباغ و نیز بسته شدن مرزها با ترکیه بود؛ وضعیتی که عملاً فضای مانور اقتصادی ایروان را بهطور چشمگیری کوچکتر کرده است.
بنابراین، ایروان در دهههای گذشته برای اداره اقتصاد خود بر روسیه و ایران تکیه کرده است. بهویژه در حوزه انرژی که این کشور به دلیل نبود منابع کافی نیازمند واردات است؛ برای نمونه، نزدیک به ۹۰ درصد گاز خود را از روسیه و مابقی را در چارچوب قرارداد «گاز در ازای برق» از ایران وارد میکند.
این وابستگی به مبادی اندک، شکنندگی اقتصاد ارمنستان را در سالهای اخیر افزایش داده است؛ بهطوریکه هرگونه اختلال در این روند، بهشدت در داخل ایروان بازتاب مییابد. برای نمونه، در ۱۴ آگوست سال ۱۹۹۲ به دلیل جنگ گرجستان و آبخازیا، خط ریلی روسیه به ارمنستان مسدود شد و موجب بحران اقتصادی و کمبود انرژی گردید، زیرا انتقال نفت خام و غلات از مسکو متوقف شده بود.
اخیراً نیز این شکنندگی به صورت دیگری خود را نمایان کرده است. در سالهای اخیر و بهویژه پس از جنگ دوم قرهباغ که موجب بازگرداندن این منطقه و شهرهای پیرامون آن به جمهوری آذربایجان شد، دولت ایروان در یک چرخش راهبردی، روابط خود را با اتحادیه اروپا و ایالات متحده تقویت کرده است؛ آن هم به بهای کاهش روابط با مسکو. این امر موجب ناخشنودی روسیه شد که همواره قفقاز جنوبی را حوزه نفوذ سنتی خود محسوب کرده است، زیرا تصمیم دولت پاشینیان بستر نفوذ غرب را در این منطقه مهم فراهم میکند.
در این راستا، دولت مسکو برای تحت فشار قرار دادن دولت ایروان در آستانه انتخابات، تهدید به حذف قیمت ترجیحی صادرات گاز کرده است. حتی ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت امور خارجه روسیه، اعلام کرد که در صورت ادامه روند الحاق ارمنستان به اتحادیه اروپا، روسیه عرضه گاز و نفت به این کشور را متوقف خواهد کرد.
باید توجه داشت که گاز طبیعی وارداتی از روسیه برای توزیع به خانوارها، سازمانهای صنعتی، تولید برق و سایر مصرفکنندگان در نظر گرفته شده است. گاز طبیعی وارداتی از ایران نیز برای تولید برق، بر اساس قرارداد مبادله انرژی بین نیروگاه حرارتی دولتی ایروان (YTPP) و ایران است.
بازیگران اصلی در سبد انرژی ارمنستان عبارتاند از: نیروگاه هستهای (ANPP) با ظرفیت ۴۰۷.۵ مگاوات، گازپروم ارمنستان با ظرفیت ۴۴۰ مگاوات، آرمپاور با ظرفیت ۲۵۴ مگاوات و نیروگاه حرارتی ایروان با ظرفیت ۲۳۰ مگاوات. در دوره ۲۰۱۷-۲۰۲۳، سهم برق تولید شده توسط ANPP بهطور متوسط ۳۰.۷ درصد از کل برق تولید شده در ارمنستان را تشکیل میداد. در همین دوره، سهم برق حرارتی با استفاده از منابع گاز طبیعی وارداتی در کل تولید برق بهطور متوسط ۴۱.۷۱ درصد بود. همچنین، نیروگاههای برقآبی ۱۵.۴۱ درصد از برق تولید شده در ارمنستان را تأمین کردند و سهم تولید برق تجدیدپذیر به ۱۲.۰۴ درصد رسیده است.
در بدترین سناریو، انتظار میرود که روسیه صادرات گاز طبیعی به ارمنستان را متوقف کند که در نتیجه، وضعیت برای مصرفکنندگان ارمنی بدتر خواهد شد. تحت این سناریو، دولت ارمنستان میتواند به عملیات نیروگاه برق ارمنستان (ANPP) و نیروگاههای حرارتی، تأمین گاز طبیعی از ایران یا ترکمنستان و کابلهای انتقال برق ولتاژ بالای ۲۲۰ کیلوواتی ارمنستان-گرجستان تکیه کند. در واقع، تقاضای اولیه برق میتواند از طریق انرژی تولید شده توسط نیروگاه برق ارمنستان (ANPP) و نیروگاههای حرارتی تأمین شود و کسری آن با برق وارداتی از ایران و گرجستان از طریق کابلهای انتقال برق ارمنستان-ایران و ارمنستان-گرجستان پوشش داده شود.
بنابراین، ایروان برای تداوم تأمین برق خود نیاز به واردات گاز دارد که به دلیل موقعیت جغرافیایی آن، امکان دریافت به صورت گاز طبیعی مایع (LNG) را ندارد و برای واردات به این طریق، مثلاً از بنادر گرجستان، نیازمند هزینه بالاتری است. از این رو، ایروان باید چشم به خطوط لوله داشته باشد که آن نیز با توجه به تحولات اخیر، تحت تأثیر مسائل ژئوپلیتیکی قرار گرفته است. برای نمونه، با توجه به ناترازی برق و گاز در خود ایران و تحریمهای غرب، فعلاً امکان صادرات برق یا افزایش ارسال گاز برای جبران گاز از دسترفته روسیه وجود ندارد.
همچنین یکی از گزینههای ارمنستان، دریافت گاز ترکمنستان از طریق ایران است که سال گذشته از سوی مقامات ایروان نیز مطرح شد. با توجه به مازاد گاز ترکمنستان برای صادرات و نیاز به تنوع بازارهای صادراتی، بازار ارمنستان با وجود حجم کوچک میتواند گزینه مناسبی باشد، اما تحریمهای ایران احتمالاً مانع از صادرات به ارمنستان میشود.
البته گزینه دیگر، صادرات از طریق خط لوله پیشنهادی ترانسخزر است که نیازمند صادرات از بستر دریای خزر و جمهوری آذربایجان است. این خط لوله نیز با موانع جدی مانند مسائل حقوقی دریای خزر و هزینه بالای ساخت خط لوله روبهروست که فعلاً خط لوله ترانسخزر را روی کاغذ نگه داشته است. همچنین، ساخت آن به دلیل عبور از دریای خزر نیازمند زمان و فناوری بالایی است که با نیاز فوری ارمنستان همخوانی ندارد.
یکی دیگر از گزینههای محتمل برای دریافت گاز، خرید از جمهوری آذربایجان است که سال گذشته هر دو کشور نسبت به آن اعلام آمادگی کرده بودند. آلن سیمونیان، رئیس پارلمان ارمنستان، گفت که ایروان آماده است تا در مورد خرید و فروش گاز با باکو گفتوگو کند. وی تأکید کرد: «من به موضوع خرید گاز از آذربایجان بسیار مثبت نگاه میکنم و فکر میکنم ما باید در مورد این موضوع بحث کنیم.»
البته گزینه آذربایجان نیز با موانع جدی سیاسی و فنی مواجه است، زیرا با توجه به اختلافات دیرینه با باکو و آنکارا، این اقدام به معنای افزایش نفوذ سیاسی و اقتصادی در این کشور خواهد بود که بدون تردید با واکنش گروههای مخالف دولت مواجه میشود. خرید گاز از آذربایجان احتمالاً حمایت غرب را نیز به همراه خواهد داشت؛ غربی که به دنبال کاهش نفوذ مسکو و تهران از قفقاز جنوبی است. با این حال باید توجه داشت که ظرفیت صادراتی آذربایجان نیز محدود است و با توجه به تعهدات این کشور برای افزایش صادرات به اروپا و بهویژه بالکان و شرق اروپا، احتمال تأمین گاز ارمنستان در کوتاهمدت کمتر به نظر میرسد.
بنابراین، در صورت توقف صادرات گاز روسیه به ارمنستان، احتمالاً به دلیل گزینههای محدود جایگزین، این کشور در تولید برق و نیز گرمایش فصل زمستان با چالش مواجه خواهد شد. اکنون باید منتظر ماند و دید واکنش مسکو به همراهی ایروان در پروژه «تریپ» با ایالات متحده چه خواهد بود؛ اگر تصمیم به قطع صادرات گاز یا خروج ارمنستان از اتحادیه اقتصادی اوراسیا گرفته شود، احتمالاً اقتصاد ارمنستان، بهویژه بخش انرژی، دستکم در کوتاهمدت با چالشی جدی روبهرو خواهد شد.
