ضرب الاجل اوراسیا به ارمنستان برای تعیین تکلیف میان اروپا و اتحادیه اقتصادی اوراسیا

رهبران روسیه بلاروس قزاقستان و قرقیزستان از ایروان خواسته اند در کوتاه ترین زمان با برگزاری همه پرسی مسیر خود را میان اتحادیه اروپا و اتحادیه اقتصادی اوراسیا مشخص کند. این هشدار در آستانه نشست دسامبر و همزمان با افزایش فشارهای گمرکی انرژی و محدودیت واردات علیه ارمنستان مطرح شده است.

اندیشکده زاویه: ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، به همراه رهبران بلاروس، قزاقستان و قرقیزستان در بیانیه‌ای مشترک و صریح، از مقامات ارمنستان خواستند با برگزاری یک همه‌پرسی سراسری در کوتاه‌ترین زمان ممکن، تکلیف نهایی این کشور را در خصوص «پیوستن به اتحادیه اروپا» یا «استمرار حضور در اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU)» روشن کنند.

رهبران این چهار کشور عضو به ایروان هشدار دادند که در نشست آتی سران در دسامبر آینده، مسئله تداوم عضویت ارمنستان به‌طور جدی بازنگری خواهد شد. در همین راستا، کمیسیون بین‌دولتی اوراسیا موظف شده است گزارشی تفصیلی درباره پیامدهای احتمالی تعلیق عضویت ارمنستان تهیه کند.

اهرم‌های فشار مسکو بر اقتصاد آسیب‌پذیر ارمنستان

اگرچه طبق اساسنامه اتحادیه اوراسیا، امکان اخراج اجباری اعضا وجود ندارد و خروج باید داوطلبانه باشد، اما مسکو و متحدانش نشان داده‌اند که ابزارهای قانونی قدرتمندی برای فشار در اختیار دارند. اعمال محدودیت‌های سخت‌گیرانه گمرکی و بازرسی‌های مضاعف بر کالاهای ارمنی، راهبردی است که روسیه اخیراً کلید زده و ضربات ملموسی به اقتصاد ایروان وارد کرده است.

رهبران روسیه، بلاروس، قزاقستان و قرقیزستان تاکید دارند که جهت‌گیری‌های غرب‌گرایانه ارمنستان «ریسک‌های قابل‌توجهی» برای امنیت اقتصادی کل اتحادیه پدید آورده است. این بیانیه هشدارآمیز در نشست آستانه به «مهر گریگوریان»، معاون نخست‌وزیر ارمنستان تحویل داده شد؛ در حالی که ایروان هنوز واکنش رسمی به این ضرب‌الاجل نشان نداده است.

بازی دوگانه پاشینیان و منطق منافع ملی

نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، پیش از این با اتخاذ مواضعی محتاطانه اعلام کرده بود که دولت تنها در صورت وجود «نیاز عینی و گریزناپذیر» دست به همه‌پرسی خواهد زد. وی معتقد است ارمنستان بر اساس منطق منافع دولتی عمل می‌کند و تا زمانی که ضرورت قطعی ایجاد نشود، تغییر در وضعیت عضویت را در دستور کار قرار نمی‌دهد. با این حال، تحولات نشست آستانه نشان داد که فشارها بر ایروان دیگر تنها از سوی روسیه نیست و سایر اعضای اوراسیا نیز با کرملین هم‌صدا شده‌اند.

تشدید تحریم‌ها و تهدیدات انرژی

در هفته‌های اخیر، روسیه علاوه بر انتقادات تند دیپلماتیک، وارد فاز عملیاتیِ فشار اقتصادی شده است. مسکو تهدید کرده که بهای گاز صادراتی به ارمنستان را به نرخ بازار آزاد جهانی افزایش خواهد داد. هم‌زمان، محدودیت‌های گسترده‌ای بر واردات محصولاتی نظیر گل و گیاه، محصولات کشاورزی، آب معدنی «جرموک» و برخی نوشیدنی‌های تولید ارمنستان اعمال شده است. روسیه با این اقدامات تنبیهی، بر شفاف‌سازی موضع ایروان میان ادغام در اروپا یا پایبندی به تعهدات اوراسیا اصرار دارد.

اصرار ایروان بر بقا در اوراسیا

در مقابل این فشارها، «مهر گریگوریان» در نشست آستانه مجدداً تاکید کرد که ارمنستان قصد خروج از این بلوک را ندارد. وی در سخنرانی خود خطاب به سران حاضر، بر تعهد ارمنستان به توسعه همکاری‌های سودمند بر پایه احترام متقابل و شراکت برابر تاکید کرد و خواستار در نظر گرفتن منافع ملی تک‌تک اعضا در فرآیندهای اتحادیه شد.

کنایه‌های دیپلماتیک و هشدارهای پشت پرده

هرچند در بخش علنی نشست آستانه، انتقاد مستقیمی علیه ارمنستان مطرح نشد، اما سخنان الکساندر لوکاشنکو، رئیس‌جمهور بلاروس، حاوی اشارات معناداری بود. وی با تاکید بر ضرورت ارتقای جذابیت اتحادیه، گفت اعضا باید با گذشت از منافع کوتاه‌مدت، کاری کنند که فکرِ پیوستن به بلوک‌های دیگر حتی به ذهن اعضا خطور نکند.

در همین حال، دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، با لحنی گزنده‌تر اعلام کرد که ارمنستان نمی‌تواند فرآیند ادغام خود در نهادهای اروپایی را با استفاده از منابع مالی و بودجه کشورهای عضو اوراسیا پیش ببرد.

آینده مبهم و حاکمیت در گرو زمان

نیکول پاشینیان معتقد است سیاست دوگانه هم‌گرایی با غرب و حفظ منافع در اوراسیا ممکن است تا سال‌های ۲۰۳۰ یا حتی ۲۰۴۰ ادامه یابد، اما در عین حال اعتراف کرد که شاید این وضعیت تنها تا دسامبر ۲۰۲۶ دوام بیاورد. ارمنستان که ۱۲ سال است عضویتی فعال در این بلوک تحت رهبری روسیه دارد، اکنون در سخت‌ترین آزمون دیپلماتیک خود قرار گرفته است؛ آزمونی که یک سوی آن وابستگی شدید اقتصادی به شرق و سوی دیگر آن، آرمان‌های هم‌گرایی با غرب قرار دارد.